Saturday, December 28, 2013

गणेशाम्बिका पूजन

 गणेशाम्बिका पूजन
CONCEPTS & EXTRACTS IN HINDUISM
PtSantoshBhardwaj
dharmvidya.wordpress.com hindutv.wordpress.com santoshhastrekhashastr.wordpress.com bhagwatkathamrat.wordpress.com jagatgurusantosh.wordpress.com santoshkipathshala.blogspot.com santoshsuvichar.blogspot.com santoshkathasagar.blogspot.com bhartiyshiksha.blogspot.com santoshhindukosh.blogspot.com palmistryencyclopedia.blogspot.com
santoshvedshakti.blogspot.com
ॐ गं गणपतये नम:।
अक्षरं परमं ब्रह्म ज्योतीरूपं सनातनम्।
गुणातीतं निराकारं स्वेच्छामयमनन्तजम्॥
कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन।
मा कर्मफलहेतुर्भुर्मा ते संगोऽस्त्वकर्मणि॥
[श्रीमद्भगवद्गीता 2.47]
गणेशाम्बिका पूजा हेतु किसी पात्र में चावल भर कर उसपर कुंकुमादि से अष्टदल या स्वास्तिक बना लें। दो सुपारी में मौली लपेट कर उस पात्र में रख दें एक पात्र आगे में रख लें जिसमें जल-पंचामृत अर्पित करना है और आगे की विधि से पूजा करें। 
ध्यान :: अक्षत पुष्प लेकर गौरी-गणेश का ध्यान करें :-
गजाननं भूतगणादिसेवितं कपित्थजम्बूफलचारुभक्षणम्।
उमासुतं शोक विनाशकारकं नमामि विघ्नेश्वरपादपकजम्॥
ॐ नमो देव्यै महादेव्यै शिवायै सततं नमः।
नमःप्रकृत्यै भद्रायै नियताःप्रणताःस्मतां।
आवाहन :: अक्षतपुष्पादि लेकर आवाहन करें :-
ॐ हे हेरम्ब त्वमेह्येहि अम्बिकात्र्यम्बकात्मज।
सिद्धिबुद्धिपते त्र्यक्ष लक्षभालपितुः पितः॥
ॐ गणानान्त्वा गणपति गूं हवामहे प्रियाणान्त्वा प्रियपति गूं हवामहे निधीनान्त्वा निधिपति गूं हवामहे व्वसो मम।
आहमाजानि गर्ब्भधमात्वमजासि गर्ब्भधम्॥
ॐ अम्बे अम्बिके अम्बालिके न मा नयति कश्चन। 
ससस्त्यस्वकः सुभद्रिकाङ्काम्पीलवासिनीम्॥
ॐ भू र्भुवः स्वः सिद्धि बुद्धि सहिताय श्रीमन्महा गणाधिपतये नमः गणाधिपतिमावाहयामि। ॐ भू र्भुवः स्वः गौर्यै नमः गौरी मावाहयामि।
कहते हुए हाथ के पुष्पाक्षतादि सामने दोने में रख कर दोनों हाथों को उल्टा एकत्र कर स्थापित भावमुद्रा का प्रदर्शन करे और पुनः मन्त्रोच्चारण करें :-
ॐ मनो जूतिर्जुषतामाज्यस्य बृहस्पतिर्यज्ञमिमं 
तनोत्वरिष्टंयज्ञ गूं समिमं दधातु।
विश्वे देवास इह मादयन्तामों ३ प्रतिष्ठ।
ॐभूर्भुवःस्वः गणेशाम्बिकाभ्यां नमः। गणेशाम्बिके इहागच्छतं इह तिष्ठतं।
मम कृतां पूजां गृह्णीतं मम सकुटुम्बस्य 
सपरिजनस्य च सर्वात्मना कल्याणं च कुरुतं।
आसन :: पुनः सूत्र सहित पुष्पाक्षत लेकर आसनार्थ मंत्र बोलें :-
ॐ विचित्ररत्नखचितं दिव्यास्तरणसंयुतम्।
स्वर्णसिंहासनं चारु गृह् णीष्वसुरपूजित॥
ॐभू र्भुवः स्वः गणेशाम्बिकाभ्यां नमः।
आवाहित गणेशाम्बिका पर छोड़ दें।
पाद्य :: आचमनी या आम्रपल्लव से जल लेकर पाद्यमन्त्रोच्चारण करते हुए जल प्रदान करे :
ॐ सर्वतीर्थसमुदभूतं पाद्यं गन्धादिभिर्युतम्।
विघ्नराज गृहाणेमं भगवन् भक्तवत्सलः॥
ॐ भू र्भुवः स्वः गणेशाम्बिकाभ्यां नमः पादयोः पाद्यं समर्पयामि।
अर्ध्य ::चन्दनादि मिश्रित जल पुनः लेकर,मन्त्रोच्चारण पूर्वक अर्घ्य प्रदान करें :-
ॐ गणाध्यक्ष नमस्तेऽस्तु गृहाण करुणाकर। 
अर्घ्यं च फल संयुक्तं गन्धपुष्पाक्षतैर्युतम्॥
ॐ भू र्भुवः स्वः गणेशाम्बिकाभ्यां नमः हस्तयोर्घ्यं समर्पयामि।
आचमन :: चन्दन-कर्पूरादि मिश्रित जल पुनः लेकर, मन्त्रोच्चारण पूर्वक आचमन प्रदान करें :- 
ॐ विनायक! नमस्तुभ्यं त्रिदशैरभिवन्दित।
गंगोदकेन देवेश कुरुष्वाचमनं प्रभो॥
ॐ भू र्भुवः स्वः गणेशाम्बिकाभ्यां नमः आचमनीयं समर्पयामि।
स्नान :: दूध, दही, घी, गुड़ और मधु मिश्रित पंचामृत से एकत्र वा पाँचों चीजों से अलग-अलग स्नान करायें। 
दुग्धस्नान ::
ॐ पयः पृथिव्यां पय ओषधीषु पयो दिव्यन्तरिक्षे पयोधाः। 
पयश्वतीः प्रदिशः सन्तु मह्यम्॥
कामधेनुसमुद्भूतं सर्वेषां जीवनं परम्।
पावनं यज्ञहेतुश्च पयः स्नानार्थमर्पितम्॥
ॐ भू र्भुवः स्वः गणेशाम्बिकाभ्यां नमः दुग्धस्नानं समर्पयामि। 
दुग्धस्नान करायें। 
दधिस्नान ::
ॐ दधिक्राव्णो अकारिषं जिष्णोरश्वस्य वाजिनः।
सुरभि नो मुखा करत्प्रणआयु गूं षि तारिषत्॥
पयस्सतु समुद्भूतं मधुराम्लं शशिप्रभम्।
दध्यानीतं मया देव स्नानार्थं प्रतिगृह्यतां॥
ॐ भू र्भुवः स्वः गणेशाम्बिकाभ्यां नमः दधि स्नानं समर्पयामि। 
दधि स्नान करायें। 
घृतस्नान ::
ॐ घृतं मिमिक्षे घृतमस्य योनिर्घृते श्रितो घृतमवस्य धाम। 
अनुष्वधमावह मादयस्व स्वाहाकृतं वृषभ वक्षि हव्यम्॥
नवनीतसमुत्पन्नं सर्वसंतोषकारकम्।
घृतं तुभ्यं प्रदास्यामि स्नानार्थं प्रतिगृह्यतां॥
ॐ भूर्भुवःस्वः गणेशाम्बिकाभ्यां नमः घृतस्नानं समर्पयामि।
घृतस्नान करायें। 
मधुस्नान ::
ॐ मधु वाता ऋतायते मधु क्षरन्ति सिन्धवः। माध्वीर्नः सन्त्वोषधीः। 
मधु नक्तमुतोषसो मधुमत्पार्थिव गूं रजः। मधु द्यौरस्तु नः पिता॥ 
मधुमान्नो वनस्पतिर्मधुमां२ अस्तु सूर्यः माध्वीर्गावो भवन्तु नः॥
पुष्परेणुसमुद्भूतं सुस्वादु मधुरं मधु।
तेजः पुष्टिकरं दिव्यं स्नानार्थं प्रतिगृह्यतां॥
ॐ भू र्भुवः स्वः गणेशाम्बिकाभ्यां नमः मधुस्नानं समर्पयामि।
मधु स्नान करायें। 
शर्करास्नान ::
ॐ अपा गूं रसमुद्वयस सूर्ये सन्त गूं समाहितम्। 
अपा गूं रसस्य यो रसस्तं वो गृह्णाम्युत्तमुपयामगृहीतोऽसीन्द्राय
त्वा जुष्टं गृह्णाम्येष ते योनिरिन्द्राय त्वा जुष्टतमम्॥
इक्षुरससमुद्भूतां शर्करां पुष्टिदां शुभाम्।
मलापहारिकां दिव्यां स्नानार्थं प्रतिगृह्यतां॥
ॐ भू र्भुवः स्वः गणेशाम्बिकाभ्यां नमः शर्करास्नानं समर्पयामि।
पञ्चामृत स्नान ::
ॐ पञ्चामृतं मया नीतं पयो दधि घृतं मधु।
शर्करा च समायुक्तं स्नानार्थं प्रतिगृह्यतां॥
ॐ भू र्भुवः स्वः गणेशाम्बिकाभ्यां नमः पञ्चामृतंसमर्पयामि॥
शुद्ध स्नान :: अब शुद्ध जल से स्नान करायें :-
ॐ मन्दाकिन्यास्तु यद्वारि सर्वपापहरं शुभम्।
तदिदं कल्पितं देव ! स्नानार्थं प्रतिगृह्यताम्॥
ॐ भू र्भुवः स्वः गणेशाम्बिकाभ्यां नमः शुद्ध स्नानीयं जलं समर्पयामि।
स्नानांग आचमन :: स्नान के पश्चात् भी आचमन का विधान है, अतः प्रदान करें :-
ॐ सर्वतीर्थसमायुक्तं सुगन्धिनिर्मलं जलं।
आचम्यतां मया दत्तं गृहाण परमेश्वर॥
ॐ भू र्भुवः स्वः गणेशाम्बिकाभ्यां नमः स्नानांगाचमनीयं जलं समर्पयामि।
वस्त्रोपवस्त्र :: स्नान के पश्चात् वस्त्र और उपवस्त्र समर्पित करें :-
ॐ शीतवातोष्णसन्त्राणं लज्जाया रक्षणं परं।
देहालङ्कारणं वस्त्रं अतः शान्तिं प्रयच्छ मे॥
ॐ भू र्भुवः स्वः गणेशाम्बिकाभ्यां नमः वस्त्रोपवस्त्रं समर्पयामि।
वस्त्रोपवस्त्र के बाद पुनः आचमनीय जल प्रदान करें :-
ॐ भू र्भुवः स्वः गणेशाम्बिकाभ्यां नमः 
वस्त्रोपवस्त्रान्ते पुनराचमनीयं जलं समर्पयामि।
यज्ञोपवीत ::
ॐ ब्रह्म यज्ञानं प्रथमं पुरस्ताद्विषीमतः सुरुचोव्वेन आवः।  
स बुध्न्या उपमाऽअस्यविष्ठाः शतश्चयोनिमशतश्चव्विवः॥ 
ॐ नवभिस्तन्तुभिर्युक्तं त्रिगुणं देवतामयं।
उपवीतं मया दत्तं गृहाण गणनायक॥
ॐ भू र्भुवः स्वः गणेशाय नमः यज्ञोपवीतं समर्पयामि।
उपवीत के बाद पुनः आचमनीय जल प्रदान करें :-
ॐ भू र्भुवः स्वः गणेशाय नमः यज्ञोपवीतान्ते पुनराचमनीयं जलं समर्पयामि॥
चन्दन (क्रमशः चन्दन, कुंकुम, अबीर, सिन्दूरादि दें :-
ॐ श्रीखण्डचन्दनं दिव्यं गन्धाढ्यं सुमनोहरं।
विलेपनं सुरश्रेष्ठ चन्दनं प्रतिगृह्यताम्॥
ॐ भू र्भुवः स्वः गणेशाम्बिकाभ्यां नमः चन्दनं समर्पयामि।
श्वेत चन्दन समर्पित करें। 
ॐ गन्धद्वारां दुराधर्षां नित्यपुष्टां करीषिणीं।
ईश्वरीं सर्वभूतानां तामिहोपह्वये श्रियम्॥
ॐ भू र्भुवः स्वः गणेशाम्बिकाभ्यां नमः रक्तचन्दनं समर्पयामि।
रक्त चन्दन समर्पित करें।
ॐ कुङ्कुमं कामदंदिव्यं कामिनीकामसम्भवं।
कुङ्कुमेनार्चनं देवं गृहाण परमेश्वर॥
ॐ भू र्भुवः स्वः गणेशाम्बिकाभ्यां नमः,कुङ्कुमम् समर्पयामि।
कुंकुम समर्पित करें।
ॐ नाना परिमलैर्द्रव्यैर्निर्मितं चूर्णमुत्तमं।
अबीरनामकंदिव्यं गन्धं चारु प्रगृह्यतां॥
ॐ भू र्भुवः स्वः गणेशाम्बिकाभ्यां नमः नानापरिमलद्रव्याणि समर्पयामि।
अबीर, हरिद्राचूर्ण इत्यादि विविध परिमल द्रव्य सपर्पित करें। 
ॐ सिन्दूरं शोभनं रक्तं सौभाग्यसुखवर्धनम्।
शुभदं कामदं चैव सिन्दूरं प्रतिगृह्यताम्॥
ॐ भू र्भुवः स्वः गणेशाम्बिकाभ्यां नमः सिन्दूरं समर्पयामि।
सिन्दूर समर्पित करें। ज्ञातव्य है कि पुरुष देवता होते हुए भी गणेश जी को सिन्दूर अर्पित किया जाता है।
अक्षतं ::
ॐ अक्षताश्च सुरश्रेष्ठाः कुङ्कुमाक्ताः सुशोभिताः।
मया निवेदिता भक्त्या गृहाण परमेश्वर॥ 
ॐ भू र्भुवः स्वः गणेशाम्बिकाभ्यां नमः अक्षतं समर्पयामि।
हरिद्रा मिश्रित अक्षत समर्पित करें।
पुष्प-माला ::
ॐ माल्यादीनिसुगन्धीनि मालत्यादीनि वै प्रभो। 
मयाऽहृतानि पुष्पाणि पूजार्थं प्रतिगृह्यतां॥ 
ॐ भू र्भुवः स्वः गणेशाम्बिकाभ्यां नमः पुष्पं,पुष्पमाल्यांच समर्पयामि। 
विविध पुष्प एवं पुष्प माला समर्पित करें।
दूर्वा ::
ॐ त्वं दूर्वेऽमृतजन्मासि वन्दितासि सुरैरपि।
सौभाग्यं सन्ततिं देहि सर्वकार्यकरी भव॥ 
दूर्वाङ्कुरान् सुहरितानमृतान् मङ्गलप्रदान्।
आनीतांस्तव पूजार्थं गृहाण गणनायक॥ 
ॐ काण्डात्काण्डात् प्ररोहन्ती परुषः परुषस्परि। 
एवानो दूर्वे प्रतनु सहस्रेण शतेन च॥ 
ॐ भू र्भुवः स्वः गणेशाय नमः दूर्वांकुरान् समर्पयामि।
गणेश जी को तीन, पाँच, सात की सँख्या में दूर्वा और तद्अंकुर समर्पित करें।
बिल्वपत्र ::
ॐ अमृतोद्भवं च श्रीवृक्षं शङ्करस्य सदा प्रियम्।
बिल्वपत्रं प्रयच्छामि पवित्रं ते सुरेश्वर॥
ॐ भू र्भुवः स्वः गणेशाय नमः बिल्वपत्रं समर्पयामि।
गणेश जी को बिल्व पत्र समर्पित करें।
शमीपत्र ::
ॐ शमी शमय मे पापं शमी लोहितकंटका।
धारिण्यर्जुनबाणानां रामस्य प्रियवादिनी॥
ॐ भू र्भुवः स्वः गणेशाम्बिकाभ्यां नमः शमीपत्रं समर्पयामि।
शमी पत्र पाँच या ग्यारह की सँख्या में अर्पित करें।
सुगन्धित तैल-इत्रादि ::
ॐ चम्पकाशोकवकुलमालतीमोगरादिभिः।
वासितं स्निग्धताहेतु तैलं चारु प्रगृह्यतां॥
स्नेहं गृहाण सस्नेह लोकेश्वर दयानिधे।
भक्त्या दत्तं मया देव स्नेहं ते प्रतिगृह्यतां॥
ॐ भू र्भुवः स्वः गणेशाम्बिकाभ्यां नमः सुगन्धित द्रव्यादि समर्पयामि। 
विविध सुगन्धित तैल,इत्र आदि समर्पित करें।
धूप :: 
ॐ धूरसि धूर्व धूर्वन्तं धूर्व तं योऽस्मान् धूर्वति तं धूर्व यं वयं धूर्वामः। 
देवानामसि वह्नितम गूं सस्नितमं पप्रितमं जुष्टतमं देवहूतमम्॥
ॐ वनस्पतिरसोद्भूतो गन्धाढ्यो गन्ध उत्तमः।
आघ्रेयः सर्वदेवानां धूपोऽयं प्रतिगृह्यतां॥
ॐ भू र्भुवः स्वः गणेशाम्बिकाभ्यां नमः धूपमाघ्रापयामि।
देवदार धूप, धूना, गूगल, नागरमोथा अथवा अन्य सुगन्धित अगरु आदि धूप दिखायें। ज्ञातव्य है कि बाँस की तिल्लियों में लपेट कर बनायी गयी अगरबत्तियों का आजकल चलन है, इसका उपयोग कदापि न करें।
दीप ::
ॐ अग्निर्ज्योतिर्ज्योतिरग्निःस्वाहा सूर्योज्योतिर्ज्योतिः सूर्यः स्वाहा। 
अग्निर्वर्चो ज्योतिर्वर्चः स्वाहा सूर्यो वर्चो ज्योतिर्वर्चः स्वाहा॥ 
ज्योतिः सूर्यः सूर्यो ज्योतिः स्वाहा।
ॐ साज्यं च वर्तिसंयुक्तं वह्निनायोजितं मया।
दीपं गृहाण देवेश त्रैलोक्य तिमिरापहं॥
भक्त्या दीपं प्रयच्छामि देवाय परमात्मने।
त्राहि मां निरयाद्घोराद्दीपज्योतिर्नमोऽस्तु ते॥
ॐ भू र्भुवः स्वः गणेशाम्बिकाभ्यां नमः दीपं दर्शयामि।
दीपक दिखायें हाथ अवश्य धोलें।
नैवेद्य :: नैवेद्य को जल प्रोक्षित कर,गन्ध-पुष्पादि से आक्षादित करके, सामने रखकर, चतुष्कोण जल का घेरा लगावे और मन्त्र बोलते हुए दूर्वा छोड़े :-
ॐ नाभ्या आसीदन्तरिक्ष गूं शीर्ष्णो द्यौः समवर्तत।
पद्भ्यां भूमिर्दिशः श्रोत्रात्तथा लोकाँ २ अकल्पयन्॥
ॐ अमृतोपस्तरणमसि स्वाहा। ॐ प्राणाय स्वाहा। ॐ अपानाय स्वाहा।
ॐ समानाय स्वाहा। ॐ उदानाय स्वाहा। ॐ व्यानाय स्वाहा।
ॐ अमृतापिधानमसि स्वाहा।
शर्कराखण्डखाद्यानि दधिक्षीरघृतानि च।
आहारं भक्ष्य भोज्यं च नैवेद्यं प्रतिगृह्यतां॥
ॐ भू र्भुवः स्वः गणेशाम्बिकाभ्यां नमः नैवेद्यं निवेदयामि।
नैवेद्यान्ते आचमनीयं जलं समर्पयामि।
नैवेद्य के बाद आचमनीय जल समर्पित करें।
अखण्ड ऋतुफल ::
ॐ याफलिनीर्याऽफला अपुष्पा याश्च पुष्पिणीः।
बृहस्पतिप्रसूतास्ता नो मुञ्चन्त्व गूं ह सः॥
अखण्ड (बिना कटा हुआ) मौसमी फल-केला, अंगूर, अमरुद, सेव, नारंगी; जो भी उपलब्ध हो,अर्पित करे। किसी भी पूजन कार्य में मूली, गाजर, चुकन्दर आदि का उपयोग न करें। ये सर्वदा त्याज्य कन्द हैं। शक्करकन्द या मिश्रीकन्द-सुथनी उपयोग में लाया जा सकता है।
ॐ इदं फलं मया देव स्थापितं पुरतस्तव।
तेन मे सफलावाप्तिर्भवेज्जन्मनि चन्मनि॥ 
ॐ भू र्भुवः स्वः गणेशाम्बिकाभ्यां नमः ऋतुफलानि समर्पयामि।
पुनराचमनीयं जलं समर्पयामि। 
पुनः आचमनीय जल समर्पित करें।
ताम्बूलादि मुखशुद्धि ::
ॐ यत्पुरुषेण हविषा देवा यज्ञमतन्वत।
वसन्तोऽस्यासीदाज्यं ग्रीष्म इध्मः शरद्धविः॥
ॐ पूगीफलं महद्दिव्यं नागवल्लीदलैर्युतम्।
एलादिचूर्णसंयुक्तं ताम्बूलं प्रतिगृह्यताम्॥ 
ॐ भू र्भुवः स्वः गणेशाम्बिकाभ्यां नमः मुखवासार्थम् 
एलालवंगपूगीफलसहितं ताम्बूलं समर्पयामि।
पान, सुपारी, लौंग, इलाइची, कपूर इत्यादि युक्त बीड़ा समर्पित करें।
दक्षिणा :-
ॐ हिरण्यगर्भः समवर्तताग्रे भूतस्य जातः पतिरेक आसीत्। 
स दाधार पृथिवीं द्यामुतेमां कस्मै देवाय हविषा विधेम्॥ 
हिरण्यगर्भगर्भस्थं हेमबीजं विभावसोः।
अनन्तपुण्यफलदमत्तः शान्तिं प्रयच्छ मे॥
ॐ भू र्भुवः स्वः गणेशाम्बिकाभ्यां नमः कृतायाः 
पूजायाः साद्गुण्यार्थे दक्षिणाद्रव्यं समर्पयामि॥ 
दक्षिणा स्वरुप यथाशक्ति द्रव्य समर्पित करें। 
आरती :-
ॐ आ रात्रि पार्थिव गूं रजः पितुरप्रायि धामभिः।
दिवः सदा गूं सि बृहती वितिष्ठस आत्वेषं वर्तते तमः॥
ॐ कदलीगर्भसम्भूतं कर्पूरं तु प्रदीपितम्।
आरार्तिकमहं कुर्वे पश्य मे वरदो भव॥ 
ॐ भू र्भुवः स्वः गणेशाम्बिकाभ्यां नमःआरार्तिकं समर्पयामि।
कपूर की आरती दिखावे और आरती के बाद थोड़ा जल गिरा दें। 
जल :
ॐ भू र्भुवः स्वः गणेशाम्बिकाभ्यां नमः नीराजनं समर्पयामि।
पुष्पाञ्जलि ::
ॐ यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवास्तानि धर्माणि प्रथमान्यासन्। 
ते ह नाकं महिमानः सचन्त यत्र पूर्वे साध्याः सन्ति देवाः॥
नानासुगन्धि पुष्पाणि यथाकालोद्भवानि च।
पुष्पाञ्जलिर्मया दत्तं गृहाण परमेश्वर॥ 
ॐ भूर्भुवःस्वः गणेशाम्बिकाभ्यां नमः पुष्पाञ्जलिं समर्पयामि।
दोनों हाथ की अञ्जलि बनाकर पुष्पाञ्जलि समर्पित करें।
प्रदक्षिणा :: व्यावहारिक रुप में, इस कार्य को प्रायः क्रिया समाप्ति के बाद किया जाता है। 
ॐ यानि कानि च पापानि जन्मान्तरकृतानि च।
तानि सर्वाणि नश्यन्तु प्रदक्षिणं पदे पदे॥ 
ॐ भू र्भुवः स्वः गणेशाम्बिकाभ्यां नमः प्रदक्षिणां समर्पयामि।
प्रार्थना : दूर्वा-पुष्प आदि लेकर निम्न प्रार्थना करें :-
विघ्नेश्वराय वरदाय सुरप्रियाय लम्बोदराय सकलाय जगद्धिताय।
नागाननाय श्रुतियज्ञविभूषिताय गौरीसुताय गणनाथ नमो नमस्ते॥ 
भक्तार्तिनाशनपराय गणेश्वराय सर्वेश्वराय शुभदाय सुरेश्वराय।
विद्याधराय विकटाय च वामनाय भक्तप्रसन्नवरदाय नमो नमस्ते॥
नमस्ते ब्रह्मरूपाय विष्णुरूपाय ते नमः नमस्ते रुद्ररुपाय करिरूपाय ते नमः।
विश्वरुपस्वरूपाय नमस्ते ब्रह्मचारिणे भक्तप्रियाय देवाय नमस्तुभ्यं विनायक॥
त्वां विघ्नशत्रुदलनेति च सुन्दरेति भक्तप्रियेति सुखदेति फलप्रदेति।
विद्याप्रदेत्यघहरेति च ये स्तुवन्ति तेभ्यो गणेश वरदो भव नित्यमेव॥
त्वं वैष्णवी शक्तिरनन्तवीर्या विश्वस्य बीजं परमासि माया।
सम्मोहितं देवि समस्तमेतत् त्वं वै प्रसन्ना भुवि मुक्तिहेतुः॥
श्री गणेश पूजन :: श्री गणेश चतुर्थी पर गणेश जी की पूजन में वेद मंत्र का उच्चारण किया जाता है। स्नान करने के पश्चात अपने पास समस्त सामग्री रख लें फिर आसन पर पूर्व दिशा की ओर मुख करके आसन पर बैठकर तीन बार निम्न मंत्र बोलकर आचमन करें।
ॐ केशवाय नम:। ॐ नारायणाय नम:। ॐ माधवाय नम:।
आचमन के पश्चात हाथ में जल लेकर "ॐ ऋषिकेशाय नम:" बोलकर हाथ धो लें।
हाथ धोने के बाद पवित्री धारण करें, पवित्री के बाद बाएं हाथ में जल लेकर दाहिने हाथ से अपने ऊपर और पूजन सामग्री पर छिड़क ले।
ॐ पुण्डरीकाक्ष पुनातु, ॐ पुण्डरीकाक्ष पुनातु, ॐ पुण्डरीकाक्ष पुनातु। 
बोलकर गणेश जी एवं अम्बिका (सुपारी में मौली लपेटकर) को स्थापित करें निम्न मंत्र बोलकर आवाहन करें।
ॐ गणेशाम्बिकाभ्यां नम:।
फिर कामना-विशेष का नाम लेकर संकल्प ले लें अर्थात दाहिने हाथ में जल, सुपारी, सिक्का, फूल एवं चावल लेकर जिस निमित्त पूजन कर रहे है उसका मन में उच्चारण करके थाली या गणेश जी के सामने छोड़ दें।
अब हाथ में चावल लेकर गणेश अम्बिका का ध्यान करें।
ॐ भू र्भुव: स्व: सिध्दिबुध्दिसहिताय गणपतये नम: 
गणपतिमावाहयामि, स्थापयामि, पूजयामि च। 
ॐ भूर्भुव:स्व:गौर्ये नम: गौरीमावाहयामि, स्थापयामि, पूजयामि च। 
आसन के लिए चावल चढ़ायें।
ॐ गणेश-अम्बिके नम: आसनार्थे अक्षतान समर्पयामि।
फिर स्नान के लिए जल चढ़ायें।
ॐ गणेशाम्बिकाभ्यां नम: स्नानार्थ जलं समर्पयामि।
फिर दूध चढ़ायें।
ॐ भू र्भुव: स्व:गणेशाम्बिकाभ्यां नम:,पय:स्नानं समर्पयामि।
फिर दही चढ़ायें। 
ॐ भू र्भुव: स्व:गणेशाम्बिकाभ्यां नम: दधिस्नानं समर्पयामि।
फिर घी चढ़ायें। 
ॐ भूर्भुव:स्व:गणेशाम्बिकाभ्यां नम: घृतस्नानं समर्पयामि!
फिर शहद चढ़ायें।
ॐ भू र्भुव: स्व: गणेशाम्बिकाभ्यां नम: मधुस्नानं समर्पयामि।
फिर शक्कर चढ़ायें।
ॐ भूर्भुव:स्व:गणेशाम्बिकाभ्यां नम: शर्करास्नानं समर्पयामि।
फिर पंचामृत  (दूध, दही, शहद, शक्कर एवं घी को मिलाकर) चढ़ायें।
ॐ भू र्भुव: स्व: गणेशाम्बिकाभ्यां नम: पंचामृतस्नानं समर्पयामि।
फिर चन्दन घोलकर चढ़ायें।
ॐ भू र्भुव: स्व: गणेशाम्बिकाभ्यां नम: गंधोदकस्नानं समर्पयामि।
फिर शुद्ध जल डालकर शुद्ध करें।
ॐ भू र्भुव: स्व: गणेशाम्बिकाभ्यां नम:,शुध्दोदकस्नानं समर्पयामि।
फिर उनको आसन पर विराजमान करें। फिर वस्त्र चढ़ायें।
ॐ भू र्भुव: स्व: गणेशाम्बिकाभ्यां नम: वस्त्रं समर्पयामि।
फिर आचमनी जल छोड़ दें, उसके बाद उपवस्त्र (मौली) चढ़ायें।
ॐ भू र्भुव: स्व: गणेशाम्बिकाभ्यां नम: उपवस्त्रं समर्पयामि।
फिर आचमनी जल छोड़ दें, फिर गणेश जी को यज्ञोपवित (जनेऊ) चढ़ायें। 
ॐ भू र्भुव: स्व:गणेशाभ्यां नम: यज्ञोपवितं समर्पयामि।
फिर आचमनी जल छोड़ दें। फिर चन्दन लगायें।
ॐ भू र्भुव: स्व: गणेशाम्बिकाभ्यां नम: चंदनानुलेपनं समर्पयामि।
फिर चावल चढ़ायें।
ॐ भू र्भुव: स्व: गणेशाम्बिकाभ्यां नम: अक्षतान समर्पयामि।
फिर फूल-फूलमाला चढ़ायें।
ॐ भू र्भुव: स्व: गणेशाम्बिकाभ्यां नम: पुष्पमालां समर्पयामि।
फिर दूर्वा चढ़ायें।
ॐ भू र्भुव: स्व: गणेशाम्बिकाभ्यां नम: दुर्वाकरान समर्पयामि।
फिर सिन्दूर चढ़ायें। 
ॐ भू र्भुव: स्व: गणेशाम्बिकाभ्यां नम: सिन्दूरं समर्पयामि।
फिर अबीर, गुलाल, हल्दी आदि चढ़ायें।
ॐ भू र्भुव: स्व: गणेशाम्बिकाभ्यां नम: नानापरिमलद्रव्याणि समर्पयामि।
फिर सुगंधित (इत्र) चढ़ायें।
ॐ भू र्भुव: स्व: गणेशाम्बिकाभ्यां नम: सुंगधिद्रव्यं समर्पयामि।
फिर धूप-दीप दिखायें।
ॐ भू र्भुव: स्व: गणेशाम्बिकाभ्यां नम: धूप-दीपं दर्शयामि।
फिर ऋषि केशाय नम: बोलकर हाथ धोकर नैवेद्य लगायें।
ॐ प्राणाय स्वाहा। ॐ अपानाय स्वाहा। ॐ समानाय स्वाहा।
ॐ भू र्भुव: स्व: गणेशाम्बिकाभ्यां नम:, नैवेद्यं निवेदयामि।
फिर ऋतुफल चढ़ायें।
ॐ भू र्भुव: स्व: गणेशाम्बिकाभ्यां नम: ऋतुफलानि समर्पयामि।
फिर लौंग-इलायची, सुपारी अर्पित करें। फिर दक्षिणा चढ़ाकर भगवान गणेश जी की आरती करें। फिर परिक्रमा करें। तत्पश्चात भगवान गणेश-अम्बिका से प्रार्थना करें। फिर दाहिने हाथ में जल लेकर पृथ्वी पर छोड़ दें। यह बोलें :-
पूज्य गणेशाम्बिके प्रीयेताम न मम। 
इस प्रकार श्री गणेश जी की पूजन कर अपने सम्पूर्ण मनोरथ पूर्ण करें।
श्री गणपति मंत्रोचारण एवं पूजन :: श्री गणेश को सभी देवताओं में सबसे पहले प्रसन्न किया जाता है। श्री गणेश विध्न विनाशक हैं। श्री गणेश जी बुद्धि के देवता हैं; इनका उपवास रखने से मनोकामना की पूर्ति के साथ साथ बुद्धि का विकास व कार्यों में सिद्धि प्राप्त होती है। श्री गणेश को भोग में लडडू सबसे अधिक प्रिय है। विध्नहर्ता की पूजा-अर्चना और व्रत करने से साधक-जातक, व्यक्ति के समस्त संकट दूर होते हैं।
गणपति का ध्यान तथा प्रणाम ::
 न ऋते त्वम क्रियते किं चनारे।[ऋग्वेद] 
अर्थात गणेश जी महाराज की पूजा अर्चना, ध्यान, वन्दना के बिना कोई भी कार्य प्रारम्भ नहीं होता, आप ही वैदिक देवता हैं आप के उच्चारण से ही वेद पाठ प्रारम्भ होता है, वैदिक ऋचाओं में इनका विशेष अस्तित्व रहा है। इनके आहवान के लिए निम्न मंत्रों का जाप करना चाहिए :-
विघ्नेश्वराय वरदाय सुरप्रियाय, लम्बोदराय सकलाय जगत्‌ हिताय।
नागाननाय श्रुतियज्ञभूषिताय, गौरीसुताय गणनाथ नमो नमस्ते॥
ॐ भूर्भुवः स्वः गणपते।
इहागच्छ इहातिष्ठ सुप्रतिष्ठो भव मम पूजा गृहाण। 
ॐ गणानान्त्वा गणपति (गुँ) हवामहे। प्रियाणान्त्वा प्रियपति (गुँ) हवामहे। 
निधिनान्त्वा निधिपति (गुँ) हवामहे।
गणेशाष्टक  :: जीवन में आने वाली किसी भी प्रकार की कठिनाईयों एवं समस्याओं से मुक्ति पाने हेतु और समस्त कामनाओं की सिद्धि के लिए गणेशाष्टक का पाठ करना उत्तम माना गया है। यह पाठ मन को तृप्त एवं शांत करता है और सुख की अनुभूति प्रदान करने में सक्षम होता है। 
गणेश अर्थ  :: गणेश शब्द तीन शब्दों की युति अर्थात ग, ण एवं ईश से मिलकर बना है।  ग शब्द ज्ञान को दर्शाता है, ण शब्द निर्वाण को दर्शाता है तथा ईश स्वामी के लिए संबोधित होता है। इस प्रकार इनका सम्पूर्ण मिलन ब्रह्मा, परमात्मा, आत्मा को परमत्त्व के रुप में अभिव्यक्त करता है।
श्री गणेश स्त्रोत :: यह गणेश स्त्रोत समस्त कार्यों की पूर्ति हेतु किया जाता है। यदि जीवन का कोई कार्य पूर्ण नहीं हो पा रहा हो या कार्य में परेशानियों एवं बाधाओं का सामना करना पड़ रहा हो तो इस सर्व सिद्धिकारक श्री गणेश स्त्रोत का श्रवण एवं मनन करने से समस्त अभिलाषों की पूर्ति होती है एवं सभी बाधाएं समाप्त हो जाती हैं।
श्रीगणेशाय नम:। सर्वे ऊच्चु:। 
यतोऽनंतशक्तेरनंताश्च जीव यतो निर्गुणादप्रमेया गुणस्ते।
यतो भाति सर्वं त्रिधा भेदभिन्नं सदा तं गणेश नमामो भजाम:॥1॥
यतश्चाविरासीज्जगत्सर्वमेतत्तथाब्जासनो विश्वगो विश्वगोप्ता।
तथेद्रादयो देवसंघा मनुष्या: सदा तं गणेश नमामो भजाम:॥2॥
यतो वह्निभानू भवो भूर्जलं च यत: सागराश्चंद्रमा व्योम वायु:।
यत: स्थावरा जंगमा वृक्षसंघा: सदा तं गणेश नमामो भजाम:॥3॥ 
यतो दानवा: किन्नरा यक्षसंघा: यतश्चारणा वारणा: श्वापदाश्च।
यत: पक्षिकीटा यतो वीरूधश्च सदा तं गणेशं नमामं भजाम:॥4॥ 
यतो बुद्धिरज्ञाननाशो मुमुक्षोर्यत: संपदो भक्तसंतोषिका: स्यु:।
यतो विघ्ननाशो यत: कार्यासिद्धि: सदा तं गणेशं नमामो भजाम:॥5॥ 
यत: पुत्रसंपद्दतो वांछितार्थो यतोऽभक्तविघ्नस्तथाऽनेकरूपा:।
यत: शोकमोहौ यत: काम एव सदा तं गणेश नमामो भजाम:॥6॥
यतोऽनंतशक्ति: स शेषो वभूव धराधारणेऽनेकरूपे च शक्ता:।
यतोऽनेकधा स्वर्गलोका हि नाना सदा तं गणेशं नमामो भजम:॥7॥ 
यतो वेदवाचो विकुंठा मनोभि: सदा नेति नेतीति यत्तो गृणन्ति।
परब्रह्मरूपं चिदानंदभूतं सदा तं गणेश नमामो भजाम:॥8॥
श्री गणेश उवाच :- 
पुनरूचे गणाधीश: स्तोत्रमेतत्पठेन्नर:।
त्रिसन्ध्यं त्रिदिनं तस्य सर्वकार्यं भविष्यति॥9॥
यो जपेदष्टदिवसं श्लोकाष्टकमिदं शुभम्।
अष्टवारं चतुर्थ्यां तु सोऽष्टसिद्धिरवाप्नुयात्॥10॥ 
य: पठेन्मासमात्रं तु दशवारं दिने दिने।
स मोचयेद्वन्धगतं राजवध्यं न संशय:॥11॥ 
विद्याकामो लभेद्विद्यां पुत्रार्थी पुत्रमान्मुयात्।
वांछितांल्लभते सर्वानेकविंशतिवारत:॥12॥ 
यो जपेत्परया भक्त्या गजाननपरो नर:। 
एवमुक्त्वा ततो देवश्चांतर्धानं गत: प्रभु:॥ 
कल्याण कारक गणेश जी महाराज समस्त इच्छाओं एवं कामनाओं की पूर्ति करते हैं।  गणपति की पूजा भक्त को सभी संकटों से मुक्त करती है। 
आरोग्यं भास्करादिच्छेय मिछ्येध्द्ताशनात। 
ईश्वराज्ज्ञान नमन्विच्छेन्मोक्षमिच्छे ज्जनार्द्नात॥ 
दुर्गादिभिस्तथा रक्षां भैर्वाद्यैस्तु दुर्गमं।  
विद्यासारं सरस्वत्या लक्ष्म्या चैश्वर्यवर्धनम॥ 
पार्वत्या चैव शौभाग्यं शच्या कल्याण संतति।  
स्कंदात प्रजाभिवृद्धिं च सर्वं चैव गणाधिपात॥ 
मूर्तिभेदा महेशस्य त एते यन्मयोदिता वसो मम।
आहमजानि गर्भधमात्वमजासि गर्भधम्‌॥
गणपति के 12 प्रमुख नाम :: सुमुख, एकदंत,कपिल, गजकर्णक, लंबोदर, विकट, विघ्न-नाश, विनायक, धूम्रकेतु, गणाध्यक्ष, भालचंद्र, गजानन।  पूजन के प्रथम मे इन नामों से गणपति की अराधना का विधान है। 
गणपति के 108 नाम :: ॐ गणनाथाय नमः, ॐ गणाधिपाय नमः, ॐ एकदंष्ट्राय नमः, ॐ लम्बोदराय नमः, ॐ गजवक्त्राय नमः, ॐ मदोदराय नमः, ॐ वक्रतुण्डाय नमः, ॐ दुर्मुखाय नमः, ॐ बुद्धाय नमः, ॐ विघ्नराजाय नमः, ॐ गजाननाय नमः, ॐ भीमाय नमः, ॐ प्रमोदाय नमः, ॐ आनन्दाय नमः, ॐ सुरानन्दाय नमः, ॐ मदोत्कटाय नमः, ॐ हेरम्बाय नमः, ॐ शम्बराय नमः, ॐ शम्भवे नमः, ॐ लम्बकर्णाय नमः, ॐ महाबलाय नमः, ॐ नन्दनाय नमः, ॐ अलम्पटाय नमः, ॐ भीमाय नमः, ॐ मेघनादाय नमः, ॐ गणञ्जयाय नमः, ॐ विनायकाय नमः, ॐ विरूपाक्षाय नमः, ॐ धीराय नमः, ॐ शूराय नमः, ॐ वरप्रदाय नमः, ॐ महागणपतये नमः, ॐ बुद्धिप्रियाय नमः, ॐ क्षिप्रप्रसादनाय नमः, ॐ रुद्रप्रियाय नमः, ॐ गणाध्यक्षाय नमः, ॐ उमापुत्राय नमः, ॐ कुमारगुरवे नमः, ॐ धूम्रवर्णाय नमः, ॐ विकटाय नम:, ॐ विघ्ननायकाय नमः, ॐ सुमुखाय नमः, ॐ ईशानपुत्राय नमः, ॐ मूषकवाहनाय नमः, ॐ सिद्धिप्रदाय नमः, ॐ सिद्धिपतये नमः, ॐ सिद्ध्यै नमः, ॐ सिद्धिविनायकाय नमः, ॐ विघ्नाय नमः, ॐ तुङ्गभुजाय नमः, ॐ सिंहवाहनाय नमः, ॐ मोहिनीप्रियाय नमः, ॐ कटिंकटाय नमः, ॐ राजपुत्राय नमः, ॐ शकलाय नमः, ॐ सम्मिताय नमः, ॐ अमिताय नमः, ॐ कूश्माण्डगणसम्भूताय नमः, ॐ दुर्जयाय नमः, ॐ धूर्जयाय नमः, ॐ अजयाय नमः, ॐ भूपतये नमः, ॐ भुवनेशाय नमः, ॐ भूतानां पतये नमः, ॐ अव्ययाय नमः, ॐ विश्वकर्त्रे नमः, ॐ विश्वमुखाय नमः, ॐ विश्वरूपाय नमः, ॐ निधये नमः, ॐ घृणये नमः, ॐ कवये नमः, ॐ कवीनामृषभाय नमः, ॐ ब्रह्मण्याय नमः, ॐ ब्रह्मणस्पतये नमः, ॐ ज्येष्ठराजाय नमः, ॐ निधिपतये नमः, ॐ सूर्यमण्डलमध्यगाय नमः, ॐ कराहतिध्वस्तसिन्धुसलिलाय नमः, ॐ निधिप्रियपतिप्रियाय नमः, ॐ हिरण्मयपुरान्तस्थाय नमः, ॐ पूषदन्तभृते नमः, ॐ उमाङ्गकेळिकुतुकिने नमः, ॐ मुक्तिदाय नमः, ॐ कुलपालकाय नमः, ॐ किरीटिने नमः, ॐ कुण्डलिने नमः, ॐ सद्योजाताय नमः, ॐ स्वर्णभुजाय नमः, ॐ मेखलिन नमः, ॐ दुर्निमित्तहृते नमः, ॐ दुस्स्वप्नहृते नमः, ॐ प्रहसनाय नमः, ॐ गुणिने नमः, ॐ हारिणे नमः, ॐ वनमालिने नमः, ॐ मनोमयाय नमः, ॐ वैमुख्यहतदृश्यश्रियै नमः, ॐ पादाहत्याजितक्षितये नमः, ॐ नादप्रतिष्ठिताय नमः, ॐ सुरूपाय नमः, ॐ सर्वनेत्राधिवासाय नमः, ॐ वीरासनाश्रयाय नमः, ॐ पीताम्बराय नमः, ॐ खड्गधराय नमः, ॐ खण्डेन्दुकृतशेखराय नमः, ॐ चित्राङ्कश्यामदशनाय नमः, ॐ फालचन्द्राय नमः, ॐ चतुर्भुजाय नमः।
माँ अंबे ::
विद्या त्वमेव ननु बुद्धिमतां नराणां शक्तिस्त्वमेव किल शक्तिमतां सदैवl
त्वं कीर्तिकान्तिकमलामलतुष्टिरूपा मुक्तिप्रदा विरतिरेव  मनुष्यलोके॥
हे माँ अंबे! आप निश्चय ही हमेशा बुद्धिमान् पुरुषों की विद्या तथा शक्तिशाली पुरुषों की शक्ति हैं। आप कीर्ति, कान्ति, लक्ष्मी तथा निर्मल तुष्टिस्वरूपा हैं और इस मनुष्य लोक में आप ही मोक्ष प्रदान करने वाली विरक्ति स्वरूपा हैं।
पार्वती वल्लभअष्टकम् ::
नमो भूतनाथं नमो देवदेवं नमः कालकालं नमो दिव्यतेजम्।
नमः कामभस्मं नमः शांतशीलं भजे पार्वतीवल्लभं नीलकंठम्॥1॥
सदा तीर्थसिद्धं सदा भक्तरक्ष सदा शैवपूज्यं सदा शुभ्रभस्मम्।
सदा ध्यानयुक्तं सदा ज्ञानतल्पं भजे पार्वतीवल्लभं नीलकंठम्॥2॥
श्मशाने शयानं महास्थानवासं शरीरं गजानां सदा चर्मवेष्टम्।
पिशाचादिनाथं पशूनां प्रतिष्ठं भजे पार्वतीवल्लभं नीलकंठम्॥3॥
फणीनागकंठे भुजंगाद्यनेकं गले रुंडमालं महावीर शूरम्।
कटिव्याघ्रचर्म चिताभस्मलेपं भजे पार्वतीवल्लभं नीलकंठम्॥4॥
शिरः शुद्धगंगा शिवा वामभागं वियद्दीर्घकेशं सदा मां त्रिणेत्रम्।
फणीनागकर्ण सदा फालचंद्र भजे पार्वतीवल्लभं नीलकंठम्॥5॥
करे शूलधारं महाकष्टनाशं सुरेशं परेशं महेशं जनेशम्।
धनेशामरेशं ध्वजेशं गिरीशं धनेशस्यमित्रं भजे पार्वतीवल्लभं नीलकंठम्॥ 6 ॥
उदासं सुदासं सुकैलासवासं धरानिइरि संस्थितं ह्यादिदेवम्।
अजं हेमकल्पद्रुमं कल्पसेव्यं भजे पार्वतीवल्लभं नीलकंठम्॥7॥
मुनीनां वरेण्यं गुणं रूपवर्ण द्विजैः संपठतं शिवं वेदशास्त्रम्।
अहो दीनवत्सं कृपालुं शिवं तं भजे पार्वतीवल्लभं नीलकंठम्॥8॥
सदा भावनाथं सदा सेव्यमानं सदा भक्तिदेवं सदा पूज्यमानम्।
महातीर्थवासं सदा सेव्यमेकं भजे पार्वतीवल्लभं नीलकंठम्॥9॥
इति श्रीमच्छंकरयोगींद्र विरचितं पार्वतीवल्लभाष्टकं नाम नीलकंठ स्तवः॥

 
Contents of these above mentioned blogs are covered under copyright and anti piracy laws. Republishing needs written permission from the author. ALL RIGHTS RESERVED WITH THE AUTHOR.
संतोष महादेव-धर्म विद्या सिद्ध व्यास पीठ (बी ब्लाक, सैक्टर 19, नौयडा)
skbhardwaj1951@gmail.com

Thursday, December 12, 2013

माता महाकाली :: NAV DURGE नवदुर्गे

NAV DURGE नवदुर्गे
CONCEPTS & EXTRACTS IN HINDUISM
By :: Pt. Santosh Bhardwaj
By :: Pt. Santosh Bhardwaj
dharmvidya.wordpress.com hindutv.wordpress.com santoshhastrekhashastr.wordpress.com bhagwatkathamrat.wordpress.com jagatgurusantosh.wordpress.com santoshkipathshala.blogspot.com santoshsuvichar.blogspot.com santoshkathasagar.blogspot.com bhartiyshiksha.blogspot.com santoshhindukosh.blogspot.com palmistrycncyclopedia.blogspot.com
santoshvedshakti.blogspot.com
ॐ गं गणपतये नम:। 
अक्षरं परमं ब्रह्म ज्योतीरूपं सनातनम्।
गुणातीतं निराकारं स्वेच्छामयमनन्तजम्॥
कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन।
मा कर्मफलहेतुर्भुर्मा ते संगोऽस्त्वकर्मणि॥
[श्रीमद्भगवद्गीता 2.47]
माता महाकाली की उत्पत्ति कथा :: काली माँ की उत्पत्ति जगत जननी माँ अम्बा के ललाट से हुई थी।[श्री मार्कण्डेय पुराण एवं श्री दुर्गा सप्तशती]
शुम्भ-निशुम्भ नामक दैत्यों के आतंक का प्रकोप इस कदर बढ़ चुका था कि उन्होंने अपने बल, छल एवं महाबली असुरों द्वारा देवराज इन्द्र सहित अन्य समस्त देव गणों को निष्कासित कर स्वयं उनके स्थान पर आकर उन्हें प्राण रक्षा हेतु भटकने के लिए छोड़ दिया।
दैत्यों द्वारा आतंकित देवों को ध्यान आया कि महिषासुर के इन्द्रपुरी पर अधिकार कर लिया है, तब दुर्गा ने ही उनकी मदद की थी।तब वे सभी दुर्गा का आह्वान करने लगे।
उनके इस प्रकार आह्वान से देवी प्रकट हुईं एवं शुम्भ-निशुम्भ के अति शक्तिशाली असुर चंड तथा मुंड दोनों का एक घमासान युद्ध में नाश कर दिया। चंड-मुंड के इस प्रकार मारे जाने एवं अपनी बहुत सारी सेना का संहार हो जाने पर दैत्यराज शुम्भ ने अत्यधिक क्रोधित होकर अपनी संपूर्ण सेना को युद्ध में जाने की आज्ञा दी तथा कहा कि आज छियासी उदायुद्ध नामक दैत्य सेनापति एवं कम्बु दैत्य के चौरासी सेनानायक अपनी वाहिनी से घिरे युद्ध के लिए प्रस्थान करें।
कोटिवीर्य कुल के पचास, धौम्र कुल के सौ असुर सेनापति मेरे आदेश पर सेना एवं कालक, दौर्हृद, मौर्य व कालकेय असुरों सहित युद्ध के लिए कूच करें।
अत्यंत क्रूर दुष्टाचारी असुर राज शुंभ अपने साथ सहस्र असुरों वाली महासेना लेकर चल पड़ा।
उसकी भयानक दैत्य सेना को युद्धस्थल में आता देखकर देवी ने अपने धनुष से ऐसी टंकार की कि उसकी आवाज से आकाश व समस्त पृथ्वी गूँज उठी।पहाड़ों में दरारें पड़ गईं।
देवी के सिंह ने भी दहाड़ना प्रारंभ किया, फिर जगदम्बिका ने घंटे के स्वर से उस आवाज को दुगना बढ़ा दिया। धनुष, सिंह एवं घंटे की ध्वनि से समस्त दिशाएं गूँज उठीं। भयंकर नाद को सुनकर असुर सेना ने देवी के सिंह को और माँ काली को चारों ओर से घेर लिया।
तदनंतर असुरों के संहार एवं देवगणों के कष्ट निवारण हेतु परमपिता ब्रह्माजी,  भगवान् श्री हरी विष्णु, महेश, कार्तिकेय, इन्द्रादि देवों की शक्तियों ने रूप धारण कर लिए एवं समस्त देवों के शरीर से अनंत शक्तियाँ निकलकर अपने पराक्रम एवं बल के साथ माँ दुर्गा के पास पहुँचीं।
तत्पश्चात समस्त शक्तियों से घिरे शिवजी ने देवी जगदम्बा से कहा, "मेरी प्रसन्नता हेतु तुम इस समस्त दानव दलों का सर्वनाश करो"।
तब देवी जगदम्बा के शरीर से भयानक उग्र रूप धारण किए चंडिका देवी शक्ति रूप में प्रकट हुईं। उनके स्वर में सैकड़ों गीदड़ों की भाँति आवाज आती थी।
असुरराज शुम्भ-निशुम्भ क्रोध से भर उठे। वे देवी कात्यायनी की ओर युद्ध हेतु बढ़े। अत्यंत क्रोध में चूर उन्होंने देवी पर बाण, शक्ति, शूल, फरसा, ऋषि आदि अस्त्रों-शस्त्रों द्वारा प्रहार प्रारंभ किया।
देवी ने अपने धनुष से टंकार की एवं अपने बाणों द्वारा उनके समस्त अस्त्रों-शस्त्रों को काट डाला, जो उनकी ओर बढ़ रहे थे।
माँ काली फिर उनके आगे-आगे शत्रुओं को अपने शूलादि के प्रहार द्वारा विदीर्ण करती हुई व खट्वांग से कुचलती हुईं समस्त युद्ध भूमि में विचरने लगीं।
सभी राक्षसों चंड मुंडादि को मारने के बाद उसने रक्तबीज को भी मार दिया। शक्ति का यह अवतार एक रक्तबीज नामक राक्षस को मारने के लिए हुआ था।
फिर शुम्भ-निशुंभ का वध करने के बाद बाद भी जब काली माँ का गुस्सा शाँत नहीं हुआ, तब उनके गुस्से को शांत करने के लिए भगवान् शिव उनके रास्ते में लेट गए और काली माँ का पैर उनके सीने पर पड़ गया।
शिव पर पैर रखते ही माता का क्रोध शांत होने लगा।
शवारुढा महाभीमां घोरद्रंष्टां हसन्मुखीम।
चतुर्भुजां खडगमुण्डवराभय करां शिवाम॥
मुण्डमालाधरां देवीं ललजिह्वां दिगम्बराम।
एवं संचिन्तयेत कालीं श्मशानालयवासिनीम॥
महाकाली शव पर बैठी है, शरीर की आकृति डरावनी है, देवी के दांत तीखे और महाभयावह है, ऎसे में महाभयानक रुप वाली, हंसती हुई मुद्रा में हैं। उनकी चार भुजाएं हैं।
एक हाथ में खडग, एक में वर, एक अभयमुद्रा में है, गले में मुण्डवाला है, जिह्वा बाहर निकली है, वह सर्वथा नग्न है, वह श्मशान वासिनी हैं। श्मशान ही उनकी आवास भूमि है।
उनकी उपासना में सम्प्रदायगत भेद हैं, श्मशान काली की उपासना दीक्षा गम्य है, जो किसी अनुभवी गुरु से दीक्षा लेकर करनी चाहिए। देवी की साधना दुर्लभ है।
नवरात्रि :: नवरात्रि का अर्थ होता है, नौ रातें। यह पर्व वर्ष में दो बार आता है। एक शरद माह की नवरात्रि और दूसरी बसन्त माह की इस पर्व के दौरान तीन प्रमुख देवियों :- माता पार्वती, लक्ष्मी और सरस्वती के नौ स्वरुपों श्री शैलपुत्री, श्री ब्रह्मचारिणी, श्री चंद्र घंटा, श्री कुष्मांडा, श्री स्कन्द माता, श्री कात्यायनी, श्री कालरात्रि, श्री महागौरी, श्री सिद्धिदात्री का पूजन विधि विधान से किया जाता है। जिन्हें नवदुर्गा कहते हैं।
प्रथमं शैलपुत्री च द्वितीयं ब्रह्माचारिणी। तृतीय चंद्रघण्टेति कुष्माण्डेति चतुर्थकम्।पंचमं स्कन्दमातेति षष्ठं कात्यायनीति च। सप्तमं कालरात्रि महागौरीति चाऽष्टम्।नवमं सिद्धिदात्री च नवदुर्गा प्रकीर्तिताः।
नवरात्र शब्द से नव अहोरात्रों-विशेष रात्रियाँ, का बोध होता है। इस समय शक्ति के नव रूपों की उपासना की जाती है, क्योंकि रात्रि शब्द सिद्धि का प्रतीक माना जाता है। दीपावली, होलिका, शिवरात्रि और नवरात्र आदि उत्सवों को रात में ही मनाने की परम्परा है। 
वर्ष में दो बार नवरात्रों का विधान है :- विक्रम संवत के पहले दिन अर्थात चैत्र मास शुक्ल पक्ष की प्रतिपदा (पहली तिथि) से नौ दिन अर्थात नवमी तक। इसी प्रकार इसके ठीक छह मास पश्चात् आश्विन मास शुक्ल पक्ष की प्रतिपदा से महानवमी अर्थात विजयादशमी के एक दिन पूर्व तक नवरात्र मनाया जाता है।
सिद्धि और साधना की दृष्टि से शारदीय नवरात्रों को ज्यादा महत्वपूर्ण माना गया है। इन नवरात्रों में आध्यात्मिक और मानसिक शक्ति संचय करने के लिए अनेक प्रकार के व्रत, संयम, नियम, यज्ञ, भजन, पूजन, योग-साधना आदि किये जाते हैं। कुछ साधक इन रात्रियों में पूरी रात पद्मासन या सिद्धासन में बैठकर आन्तरिक त्राटक या बीज मंत्रों के जाप द्वारा विशेष सिद्धियाँ प्राप्त करने का प्रयास करते हैं।
पृथ्वी द्वारा सूर्य की परिक्रमा काल में एक साल की चार संधियाँ हैं, जिनमें से मार्च व सितम्बर माह में पड़ने वाली गोल संधियों में साल के दो मुख्य नवरात्र पड़ते हैं। इस समय रोगाणुओं और जीवाणुओं के आक्रमण की सर्वाधिक सम्भावना होती है।
ऋतु संधियों में अक्सर शारीरिक बीमारियाँ बढ़ती हैं। अत: उस समय स्वस्थ रहने के लिए तथा शरीर को शुद्ध रखने के लिए और तन-मन को निर्मल और पूर्णत: स्वस्थ रखने के लिए की जाने वाली प्रक्रिया का नाम नवरात्र है।
अमावस्या की रात से अष्टमी तक या पड़वा से नवमी की दोपहर तक व्रत नियम चलने से नौ रात यानी नवरात्र नाम सार्थक है। 
मानव शरीर नौ मुख्य द्वारों वाला कहा गया है और इसके भीतर निवास करने वाली जीवनी शक्ति का नाम ही दुर्गा देवी है।
इन मुख्य इन्द्रियों में अनुशासन, स्वच्छ्ता, तारतम्य स्थापित करने के प्रतीक रूप में, शरीर तंत्र को पूरे साल के लिए सुचारू रूप से क्रियाशील रखने के लिए नौ द्वारों की शुद्धि का पर्व नौ दिन मनाया जाता है। इनको व्यक्तिगत रूप से महत्व देने के लिए नौ दिन, नौ दुर्गाओं के लिए कहे जाते हैं।
चैत्र और आश्विन नवरा‍त्रि ही मुख्य माने जाते हैं। इनमें भी देवी भक्त आश्विन नवरा‍त्रि का बहुत महत्व है। इनको यथाक्रम वासंती और शारदीय नवरात्र कहते हैं। इनका आरम्भ चैत्र और आश्विन शुक्ल प्रतिपदा को होता है। ये प्रतिपदा सम्मुखी शुभ होती है।
दिन का महत्व :: नवरात्रि वर्ष में चार बार आती है। जिसमें चैत्र और आश्विन की नवरात्रियों का विशेष महत्व है। चैत्र नवरात्रि से ही विक्रम सम्वत की शुरुआत होती है। माँ की नौ शक्तियों की पूजा अलग-अलग दिन और अलग-अलग तरीके से की जाती है। पहले दिन माँ के शैलपुत्री स्वरुप की उपासना की जाती है। इस दिन से 
पहले दिन की पूजा का विधान :: इस दिन से भक्तगण एक दिन से नौ दिनों तक का उपवास रखते हैं। जो लोग नौ दिनों का व्रत रखेंगे वो दशमी को पारायण करेंगे। जो पहली और अष्टमी को उपवास रखेंगे वो नवमी को पारायण करेंगे। इस दिन कलश की स्थापना करके अखण्ड ज्योति भी जला सकते हैं। प्रातः और सायंकाल दुर्गा सप्तशती का पाठ करें और आरती भी करें।
अगर सप्तशती का पाठ नहीं कर सकते तो नवार्ण मंत्र "ऐं ह्रीं क्लीं चामुंडायै विच्चे" का जाप करें। पूरे दस दिन खान-पान आचरण में सात्विकता रखें। माँ को आक, मदार, दूब और तुलसी बिल्कुल न चढ़ाएँ। बेला, चमेली, कमल और दूसरे पुष्प मां को चढ़ाए जा सकते हैं।
अखंड ज्योति :: नवरात्र यानि नौ दिनों तक चलने वाली देवी दुर्गा के नौ स्वरूपों की आराधना के साथ ही इस पावन पर्व पर कई घरों में घटस्थापना होती है, तो कई जगह अखण्ड ज्योत का विधान है। शक्ति की आराधना करने वाले जातक अखण्ड ज्योति जलाकर माँ दुर्गा की साधना करते हैं। अखण्ड ज्योति अर्थात ऐसी ज्योति जो खंडित न हो। अखण्ड ज्योत पूरे नौ दिनों तक अखण्ड रहनी चाहिए यानी जलती रहनी चाहिए। अखण्ड दीप को विधिवत मत्रोच्चार से प्रज्जवलित करना चाहिए। नवरात्री में कई नियमों का पालन किया जाता है।
नवरात्री में अखण्ड ज्योत का बुझना अशुभ माना जाता है। जहाँ भी ये अखण्ड ज्योत जलाई जाती है वहाँ पर किसी न किसी की उपस्थिति जरुरी होती है। इसे सूना छोड़ कर नहीं जाते हैं। अखण्ड ज्योत में दीपक की लौ बाँये से दाँये की तरफ जलनी चाहिए। इस प्रकार का जलता हुआ दीपक आर्थिक प्राप्‍ति का सूचक होता है। दीपक का ताप दीपक से 4 अँगुल चारों ओर अनुभव होना चाहिए, इससे दीपक भाग्योदय का सूचक होता है। जिस दीपक की लौ सोने के समान रंग वाली हो वह दीपक आपके जीवन में धन-धान्य की वर्षा कराता है एवं व्यवसाय में तरक्की का सन्देश देता है।
नवरात्री में घट स्थापना-मुहूर्त एवं पूजन विधि :: 
यह चैत्र नवरात्रि चैत्र शुक्ल पक्ष प्रतिपदा से नवमी तक मनाया जाता है। देवी भागवत में नवरात्रि के प्रारम्भ व समापन के वार अनुसार माताजी के आगमन प्रस्थान के वाहन इस प्रकार बताए गए हैं।
आगमन वाहन ::
शशि सूर्य गजरुढा शनिभौमै तुरंगमे। 
गुरौशुक्रेच दोलायां बुधे नौकाप्रकीर्तिता॥
देवीभाग्वत पुराण के इस श्लोक में बताया गया है कि माता का वाहन क्या होगा यह दिन के अनुसार तय होता है। अगर नवरात्र का आरंभ सोमवार या रविवार को हो रहा है तो माता का आगमन हाथी पर होगा। शनिवार और मंगलवार को माता का आगमन होने पर उनका वाहन घोड़ा होता है। गुरुवार और शुक्रवार को आगमन होने पर माता डोली में आती हैं जबकि बुधवार को नवरात्र का आरंभ होने पर माता का वहन नाव होता है।
प्रस्थान वाहन :: देवीभाग्वत पुराण में बताया गया है कि :-
शशि सूर्य दिने यदि सा विजया महिषागमने रुज शोककरा, 
शनि भौमदिने यदि सा विजया चरणायुध यानि करी विकला।
बुधशुक्र दिने यदि सा विजया गजवाहन गा शुभ वृष्टिकरा, 
सुरराजगुरौ यदि सा विजया नरवाहन गा शुभ सौख्य करा॥ 
इस श्लोक से स्पष्ट है कि इस वर्ष माता हाथी पर जा रही हैं। इसका तात्पर्य इस वर्ष वर्षा अधिक हो सकती है।
साधक भाई बहन जो ब्राह्मण द्वारा पूजन करवाने में असमर्थ है एवं जो सामर्थ्यवान होने पर भी समयाभाव के कारण पूजा नही कर पाते उनके लिये अत्यंत साधरण लौकिन मंत्रो से पंचोपचार विधि द्वारा सम्पूर्ण पूजन विधि बताई जा रही है आशा है आप सभी साधक इसका लाभ उठाकर माता के कृपा पात्र बनेंगे।
घट स्थापना :- नवरात्री की पहली तिथि पर सभी भक्त अपने घर के मन्दिर में कलश स्थापना करते हैं। शुभ मुहूर्त में कलश स्थापित किया जाता है। घट स्थापना प्रतिपदा तिथि में कर लेनी चाहिए।
कलश को सुख-समृद्धि, ऐश्वर्य देने वाला तथा मंगलकारी माना जाता है। कलश के मुख में भगवान् श्री हरी भगवान विष्णु, गले में रूद्र, मूल में ब्रह्मा जी तथा मध्य में देवी शक्ति का निवास माना जाता है। नवरात्री के समय ब्रह्माण्ड में उपस्थित शक्तियों का घट में आह्वान करके उसे कार्यरत किया जाता है। इससे घर की सभी विपदाएँ  नष्ट हो जाती है तथा घर में सुख-शान्ति तथा समृद्धि बनी रहती है।
नवरात्री की पहली तिथि पर सभी भक्त अपने घर के मंदिर में कलश स्थापना करते हैं। इस कलश स्थापना की भी अपनी एक विधि, एक मुहूर्त होता है। परंतु चैत्र शुक्ल प्रतिपदा स्वयं सिद्ध साढ़े तीन मुहूर्त में से प्रथम है, इसलिये इस दिन किसी भी प्रकार के मुहूर्त देखने की आवश्यकता नही होती फिर भी संभव हो तो इस वर्ष घट स्थापना प्रातः 06 बजकर 25 मिनट से लेकर 07 बजकर 15 मिनट तक कर लें इसके पश्चात 
केवल राहुकाल के समय 12:23 से 13:54 तक के समय को छोड़कर अपनी सुविधानुसार दिन में कभी भी घटस्थापना की जा सकती है।
घट स्थापना एवं दुर्गा पूजन की विधि :: सबसे पहले जौ बोने के लिए एक ऐसा पात्र लें जिसमे कलश रखने के बाद भी आस पास जगह रहे। यह पात्र मिट्टी की थाली जैसा कुछ हो तो श्रेष्ठ होता है। इस पात्र में जौ उगाने के लिए मिट्टी की एक परत बिछा दें। मिट्टी शुद्ध होनी चाहिए। पात्र के बीच में कलश रखने की जगह छोड़कर बीज डाल दें। फिर मिट्टी की एक परत बिछा दें। एक बार फिर जौ डालें। फिर से मिट्टी की परत बिछाएँ। अब इस पर जल का छिड़काव करें।
कलश तैयार करें। कलश पर स्वस्तिक बनायें। कलश के गले में मौली बाँधें। अब कलश को थोड़े गँगा जल और शुद्ध जल से पूरा भर दें। कलश में साबुत सुपारी, फूल और दूर्वा डालें। कलश में इत्र, पंचरत्न तथा सिक्का डालें। अब कलश में पांचों प्रकार के पत्ते डालें। कुछ पत्ते  थोड़े बाहर दिखाई दें इस प्रकार लगाएँ। चारों तरफ पत्ते लगाकर ढ़क्कन लगा दें। इस ढ़क्कन में अक्षत यानि साबुत चावल भर दें।
नारियल तैयार करें। नारियल को लाल कपड़े में लपेट कर मौली बांध दें। इस नारियल को कलश पर रखें। नारियल का मुँह आपकी तरफ होना चाहिए। यदि नारियल का मुँह ऊपर की तरफ हो तो उसे रोग बढ़ाने वाला माना जाता है। नीचे की तरफ हो तो शत्रु बढ़ाने वाला मानते है, पूर्व की और हो तो धन को नष्ट करने वाला मानते है। नारियल का मुंह वह होता है जहाँ से वह पेड़ से जुड़ा होता है। अब यह कलश जौ उगाने के लिए तैयार किये गये पात्र के बीच में रख दें। अब देवी देवताओं का आह्वान करते हुए प्रार्थना करें कि "हे समस्त देवी देवता आप सभी नौ दिन के लिए कृपया कलश में विराजमान हों"।
आह्वान करने के बाद ये मानते हुए कि सभी देवता गण कलश में विराजमान है। कलश की पूजा करें। कलश को टीका करें, अक्षत चढ़ाएँ, फूल माला अर्पित करें, इत्र अर्पित करें, नैवेद्य यानि फल मिठाई आदि अर्पित करें। घट स्थापना या कलश स्थापना के बाद दुर्गा पूजन शुरू करने से पूर्व चौकी को धोकर माता की चौकी सजायें।
पूजन सामग्री :- जौ बोने के लिए मिट्टी का पात्र। यह वेदी कहलाती है। जौ बोने के लिए शुद्ध साफ़ की हुई मिट्टी  जिसमे कंकड़-पत्थर आदि ना हो। पात्र में बोने के लिए जौ ( गेहूँ भी ले सकते हैं)। घट स्थापना के लिए मिट्टी का कलश ( सोने, चाँदी या ताँबे का कलश भी ले सकते हैं। कलश में भरने के लिए शुद्ध जल यथा नर्मदा या गँगाजल या फिर अन्य साफ जल। 
रोली, मौली, इत्र, पूजा में काम आने वाली साबुत सुपारी, दूर्वा, कलश में रखने के लिए सिक्का (सामान्य अथवा चाँदी या सोने का सिक्का)। 
पंचरत्न-हीरा, नीलम, पन्ना, माणक और मोती।
पीपल, बरगद, जामुन, अशोक और आम के पत्ते,सभी ना मिल पायें तो कोई भी दो प्रकार के पत्ते ले सकते हैं।
कलश ढकने के लिए ढक्कन। ढक्कन में रखने के लिए साबुत चावल, नारियल, लाल कपडा, फूल माला,फल तथा मिठाई, दीपक, धूप, अगरबत्ती। 
पंचमेवा पंच​मिठाई रूई कलावा, रोली, सिन्दूर, अक्षत, लाल वस्त्र , फूल, 5 सुपारी, लौंग,  पान के 5 पत्ते, घी, कलश, कलश हेतु आम का पल्लव, चौकी, समिधा, हवन कुण्ड, हवन सामग्री, कमल गट्टे, पंचामृत (दूध, दही, घी, शहद, शर्करा), फल, बताशे, मिठाईयांँ, पूजा में बैठने हेतु आसन, हल्दी की गाँठ, अगरबत्ती, कुमकुम, इत्र, दीपक, आरती की थाली, कुशा, रक्त चन्दन, श्रीखंड चन्दन, जौ, ​तिल, माँ की प्रतिमा, आभूषण व श्रृंगार का सामान, फूल माला।
घट स्थापना एवं दुर्गा पूजन की विधि :: सबसे पहले जौ बोने के लिए एक ऐसा पात्र लें, जिसमें कलश रखने के बाद भी आस-पास जगह बनी रहे। यह पात्र मिट्टी की थाली जैसा कुछ हो तो श्रेष्ठ होता है। इस पात्र में जौ उगाने के लिए मिट्टी की एक परत बिछा दें। मिट्टी शुद्ध होनी चाहिए। पात्र के बीच में कलश रखने की जगह छोड़कर बीज डाल दें। फिर एक परत मिटटी की बिछा दें। एक बार फिर जौ डालें। फिर से मिट्टी की परत बिछायें। अब इस पर जल का छिड़काव करें।
कलश तैयार करें :- कलश पर स्वस्तिक बनायें। कलश के गले में मौली बाँधें। अब कलश को थोड़े गँगा जल और शुद्ध जल से पूरा भर दें। कलश में साबुत सुपारी, फूल और दूर्वा डालें। कलश में इत्र, पंचरत्न तथा सिक्का डालें। अब कलश में पाँचों प्रकार के पत्ते डालें। कुछ पत्ते  थोड़े बाहर दिखाई दें, इस प्रकार लगायें। चारों तरफ पत्ते लगाकर ढ़क्कन लगा दें। इस ढ़क्कन में अक्षत यानि साबुत चावल भर दें।
नारियल तैयार करें :- नारियल को लाल कपड़े में लपेट कर मौली बाँध दें। इस नारियल को कलश पर रखें। नारियल का मुँह आपकी तरफ होना चाहिए। यदि नारियल का मुँह ऊपर की तरफ हो तो उसे रोग बढ़ाने वाला माना जाता है। नीचे की तरफ हो तो शत्रु बढ़ाने वाला मानते हैं, पूर्व की और हो तो धन को नष्ट करने वाला मानते है। नारियल का मुँह वह होता है, जहाँ से वह पेड़ से जुड़ा होता है। अब यह कलश जौ उगाने के लिए तैयार किये गये पात्र के बीच में रख दें। अब देवी- देवताओं का आह्वान करते हुए प्रार्थना करें कि हे समस्त देवी देवता आप सभी नौ दिन के लिए कृपया कलश में विराजमान हों।
आह्वान करने के बाद ये मानते हुए कि सभी देवता गण कलश में विराजमान हैं, कलश की पूजा करें। कलश को टीका करें, अक्षत चढ़ायें, फूल माला अर्पित करें, इत्र अर्पित करें, नैवेद्य यानि फल मिठाई आदि अर्पित करें। घट स्थापना या कलश स्थापना के बाद दुर्गा पूजन शुरू करने से पूर्व चौकी को धोकर माता की चौकी सजायें।
भगवती मण्डल स्थापना विधि :: जिस जगह पूजन करना है, उसे एक दिन पहले ही साफ सुथरा कर लें। गौमूत्र गँगाजल का छिड़काव कर पवित्र कर लें।
सबसे पहले गौरी-गणेश जी का पूजन करें।
माता भगवती का चित्र बीच में, उनके दाहिने ओर हनुमान जी और बाईं ओर बटुक भैरव को स्थापित करें। भैरव जी के सामने शिवलिंग और हनुमान जी के बगल में राम दरबार या लक्ष्मी नारायण को रखें। गौरी गणेश चावल के पुँज पर माता भगवती के समक्ष स्थान दें।
आसन बिछाकर गणपति एवं दुर्गा माता की मूर्ति के सम्मुख बैठ जायें। इसके बाद अपने आपको तथा आसन को निम्न मंत्र से शुद्धि करें :-
ॐ अपवित्र: पवित्रोवा सर्वावस्थां गतोऽपिवा। 
य: स्मरेत् पुण्डरीकाक्षं स बाह्याभ्यन्तर: शुचि:॥
इन मंत्रों से अपने ऊपर तथा आसन पर 3-3 बार कुशा या पुष्पादि से छींटें लगायें फिर आचमन करें :-
ॐ केशवाय नम: ॐ नारायणाय नम:, 
ॐ माधवाय नम:, ॐ गो​विन्दाय नम:।
हाथ धोएँ, पुन: आसन शुद्धि मंत्र बोलें :-
ॐ पृथ्वी त्वयाधृता लोका देवि त्यवं विष्णुनाधृता।
त्वं च धारयमां देवि पवित्रं कुरु चासनम्॥
शुद्धि और आचमन के बाद चन्दन लगाना चाहिए। अनामिका अँगुली से श्रीखंड चन्दन लगाते हुए निम्न मंत्र बोलें :-
चन्दनस्य महत्पुण्यम् पवित्रं पापनाशनम्, 
आपदां हरते नित्यम् लक्ष्मी तिष्ठतु सर्वदा।
दुर्गा पूजन हेतु संकल्प :: पंचोपचार करने बाद किसी भी पूजन को आरम्भ करने से पहले पूजा की पूर्ण सफलता के लिये संकल्प करना चाहिए. संकल्प में पुष्प, फल, सुपारी, पान, चाँदी का सिक्का, नारियल (पानी वाला), मिठाई, मेवा, आदि सभी सामग्री थोड़ी-थोड़ी मात्रा में लेकर संकल्प मंत्र बोलें :-
ॐ विष्णुर्विष्णुर्विष्णु:, ॐ अद्य  ब्रह्मणोऽह्नि द्वितीय परार्धे श्री श्वेतवाराहकल्पे वैवस्वतमन्वन्तरे, अष्टाविंशतितमे कलियुगे, कलिप्रथम चरणे जम्बूद्वीपे भरतखण्डे भारतवर्षे पुण्य (अपने नगर/गांव का नाम लें) क्षेत्रे बौद्धावतारे वीर विक्रमादित्यनृपते : 2076*, तमेऽब्दे प्रमादी नाम संवत्सरे दक्षिणायने शरद ऋतो महामंगल्यप्रदे मासानां मासोत्तमे चैत्र मासे शुक्ल पक्षे प्र​तिपदायां तिथौ बुध वासरे (गोत्र का नाम लें) गोत्रोत्पन्नोऽहं अमुकनामा (अपना नाम लें) सकलपापक्षयपूर्वकं सर्वारिष्ट शांतिनिमित्तं सर्वमंगलकामनया- श्रुतिस्मृत्योक्तफलप्राप्त्यर्थं मनेप्सित कार्य सिद्धयर्थं श्री दुर्गा पूजनं च अहं क​रिष्ये। तत्पूर्वागंत्वेन ​निर्विघ्नतापूर्वक कार्य ​सिद्धयर्थं यथा​मिलितोपचारे गणप​ति पूजनं क​रिष्ये।
*जो भी सम्वत हो उसे ही बोलें। 
गणपति पूजन विधि :: किसी भी पूजा में सर्वप्रथम गणेश जी की पूजा की जाती है. हाथ में पुष्प लेकर गणपति का ध्यान करें।
गजाननम्भूतगणादिसेवितं कपित्थ जम्बू फलचारुभक्षणम्।
उमासुतं शोक विनाशकारकं नमामि विघ्नेश्वरपादपंकजम्।
आवाहन :- हाथ में अक्षत लेकर निम्न मंत्रोपचार करें :-
आगच्छ देव देवेश, गौरीपुत्र ​विनायक।
तवपूजा करोमद्य, अत्रतिष्ठ परमेश्वर॥
"ॐ श्री ​सिद्धि ​विनायकाय नमः इहागच्छ इह तिष्ठ" 
कहकर अक्षत गणेश जी पर चढा़ दें।
हाथ में फूल लेकर :-
"ॐ श्री ​सिद्धि ​विनायकाय नमः आसनं समर्पया​मि"
अर्घा में जल लेकर बोलें :-
"ॐ श्री ​सिद्धि ​विनायकाय नमः अर्घ्यं समर्पया​मि"
आचमनीय-स्नानीयं (आचमन और स्नान) :-
"ॐ श्री ​सिद्धि ​विनायकाय नमः आचमनीयं समर्पया​मि"
वस्त्र लेकर कहें :-
"ॐ श्री ​सिद्धि ​विनायकाय नमः वस्त्रं समर्पया​मि"
जनेऊ-यज्ञोपवीत चढ़ायें :-
"ॐ श्री ​सिद्धि ​विनायकाय नमः यज्ञोपवीतं समर्पया​मि"
आचमन-पुनराचमनीय कहें :-
 "ॐ श्री ​सिद्धि ​विनायकाय नमः"
चंदन-रक्त चंदन लगायें :-
इदम रक्त चंदनम् लेपनम्। ॐ श्री ​सिद्धि ​विनायकाय नमः। 
इसी प्रकार श्रीखंड चन्दन बोलकर श्रीखंड चन्दन  लगायें।
इसके पश्चात सिन्दूर चढ़ायें :-
इदं सिन्दूराभरणं लेपनम्। ॐ श्री ​सिद्धि ​विनायकाय नमः। 
दूर्वा और विल्बपत्र भी गणेश जी को चढ़ायें।  
पूजन के बाद गणेश जी को प्रसाद अर्पित करें। मिष्टान अर्पित करने के लिए निम्न मंत्र बोलें :-
शर्करा खण्ड खाद्या​नि द​धि क्षीर घृता​नि च,
आहारो भक्ष्य भोज्यं गृह्यतां गणनायक।
ॐ श्री ​सिद्धि ​विनायकाय नमः इदं नानाविधि नैवेद्यानि समर्पयामि। 
प्रसाद अर्पित करने के बाद आचमन करायें :- 
इदं आचमनीयं ॐ श्री ​सिद्धि ​विनायकाय नमः। 
इसके बाद पान सुपारी चढ़ायें :-
ॐ श्री ​सिद्धि ​विनायकाय नमः ताम्बूलं समर्पयामि। 
अब फल लेकर गणपति पर चढ़ायें :-
ॐ श्री ​सिद्धि ​विनायकाय नमः फलं समर्पया​मि। 
अब दक्षिणा चढ़ायें :- 
ॐ श्री ​सिद्धि ​विनायकाय नमः द्रव्य द​क्षिणां समर्पया​मि। 
अब ​विषम सँख्या में दीपक जलाकर ​निराजन करें और श्री भगवान् की आरती गायें। हाथ में फूल लेकर गणेश जी को अ​र्पित करें,  ​फिर तीन प्रद​क्षिणा करें। इसी प्रकार से अन्य सभी देवताओं की पूजा करें। जिस देवता की पूजा करनी हो गणेश जी महाराज के स्थान पर उस देवता का नाम लें।
दुर्गा पूजन विधि :: सबसे पहले माता दुर्गा का ध्यान करें :-
सर्व मंगल मागंल्ये ​शिवे सर्वार्थ सा​धिके ।
शरण्येत्रयम्बिके गौरी नारायणी नमोस्तुते॥
आवाहन :: श्रीजगदम्बायै दुर्गादेव्यै नम:। दुर्गादेवीमावाहया​मि॥
आसन :: श्रीजगदम्बायै दुर्गादेव्यै नम:। आसानार्थे पुष्पाणि समर्पया​मि॥
अर्घ्य :: श्रीजगदम्बायै दुर्गादेव्यै नम:। हस्तयो: अर्घ्यं समर्पया​मि॥
आचमन :: श्रीजगदम्बायै दुर्गादेव्यै नम:। आचमनं समर्पया​मि॥
स्नान :: श्रीजगदम्बायै दुर्गादेव्यै नम:। स्नानार्थं जलं समर्पया​मि॥ 
स्नानांग आचमन :: स्नानान्ते पुनराचमनीयं जलं समर्पया​मि।
स्नान कराने के बाद पात्र में आचमन के लिये जल छोड़े।
पंचामृत स्नान :: श्रीजगदम्बायै दुर्गादेव्यै नम:। पंचामृतस्नानं समर्पया​मि॥
पंचामृत स्नान कराने के बाद पात्र में आचमन के लिये जल छोड़े।
गन्धोदक-स्नान :: श्रीजगदम्बायै दुर्गादेव्यै नम:। गन्धोदकस्नानं समर्पया​मि॥
गंधोदक स्नान (रोली चंदन मिश्रित जल) से कराने के बाद पात्र में आचमन के लिये जल छोड़े।
शुद्धोदक स्नान :: श्रीजगदम्बायै दुर्गादेव्यै नम:। शुद्धोदकस्नानं समर्पया​मि॥
आचमन :: शुद्धोदकस्नानान्ते आचमनीयं जलं समर्पया​मि।  
शुद्धोदक स्नान कराने के बाद पात्र में आचमन के लिये जल छोड़े।
वस्त्र :: श्रीजगदम्बायै दुर्गादेव्यै नम:। वस्त्रं समर्पया​मि॥ 
वस्त्रान्ते आचमनीयं जलं समर्पया​मि। 
वस्त्र पहनने के बाद पात्र में आचमन के लिये जल छोड़े।
सौभाग्य सू़त्र :: श्रीजगदम्बायै दुर्गादेव्यै नम:। सौभाग्य सूत्रं समर्पया​मि॥
मंगलसूत्र या हार पहनाए।
चन्दन :: श्रीजगदम्बायै दुर्गादेव्यै नम:। चन्दनं समर्पया​मि॥
चंदन लगाए
ह​रिद्राचूर्ण :: श्रीजगदम्बायै दुर्गादेव्यै नम:। ह​रिद्रां समर्पया​मि॥
हल्दी अर्पण करें।
कुंकुम :: श्रीजगदम्बायै दुर्गादेव्यै नम:। कुंकुम समर्पया​मि॥ 
कुमकुम अर्पण करें।
​सिन्दूर :: श्रीजगदम्बायै दुर्गादेव्यै नम:। ​सिन्दूरं समर्पया​मि॥
सिंदूर अर्पण करें।
कज्जल :: श्रीजगदम्बायै दुर्गादेव्यै नम:। कज्जलं समर्पया​मि॥
काजल अर्पण करें।
दूर्वाकुंर ::  श्रीजगदम्बायै दुर्गादेव्यै नम:। दूर्वाकुंरा​नि समर्पया​मि॥
दूर्वा चढ़ाए।
आभूषण :: श्रीजगदम्बायै दुर्गादेव्यै नम:। आभूषणा​नि समर्पया​मि॥
यथासामर्थ्य आभूषण पहनाए।
पुष्पमाला :: श्रीजगदम्बायै दुर्गादेव्यै नम:। पुष्पमाला समर्पया​मि॥
फूल माला पहनाए।
धूप :: श्रीजगदम्बायै दुर्गादेव्यै नम:। धूपमाघ्रापया​मि॥ 
धूप दिखाए।
दीप :: श्रीजगदम्बायै दुर्गादेव्यै नम:। दीपं दर्शया​मि॥ 
दीप दिखाए।
नैवेद्य :: श्रीजगदम्बायै दुर्गादेव्यै नम:। नैवेद्यं ​निवेदया​मि॥
नैवेद्यान्ते ​त्रिबारं आचमनीय जलं समर्पया​मि।
मिष्ठान भोग लगाएं इसके बाद पात्र में ३ बार आचमन के लिये जल छोड़े।
फल :: श्रीजगदम्बायै दुर्गादेव्यै नम:। फला​नि समर्पया​मि॥
फल अर्पण करें। इसके बाद एक बार आचमन हेतु जल छोड़े। 
ताम्बूल :: श्रीजगदम्बायै दुर्गादेव्यै नम:। ताम्बूलं समर्पया​मि॥
लवंग सुपारी इलाइची सहित पान अर्पण करें।
द​क्षिणा :: श्रीजगदम्बायै दुर्गादेव्यै नम:। द​क्षिणां समर्पया​मि॥
यथा सामर्थ्य मनोकामना पूर्ति हेतु माँ को दक्षिणा अर्पण करें कामना करें मा ये सब आपका ही है आप ही हमें देती है हम इस योग्य नहीं आपको कुछबड़े सकें।
आरती :: माँ की आरती करें :-
आरती के नियम :: प्रत्येक व्यक्ति जानकारी के अभाव में अपनी मन मर्जी आरती उतारता रहता है। विशेष ध्यान देने योग्य बात है कि देवताओं के सम्मुख चौदह बार आरती उतारना चाहिए। चार बार चरणो पर से, दो बार नाभि पर से, एकबार मुख पर से तथा सात बार पूरे शरीर पर से। आरती की बत्तियाँ 1, 5, 7 अर्थात विषम संख्या में ही बत्तियाँ बनाकर आरती की जानी चाहिए।
माँ दुर्गा जी की आरती ::
जय अंबे गौरी, मैया जय श्यामा गौरी।
तुमको निशदिन ध्यावत, हरि ब्रह्मा शिवरी॥ ॐ जय…
मांग सिंदूर विराजत, टीको मृगमद को ।
उज्ज्वल से दोउ नैना, चंद्रवदन नीको ॥ ॐ जय…
कनक समान कलेवर, रक्तांबर राजै ।
रक्तपुष्प गल माला, कंठन पर साजै॥ ॐ जय…
केहरि वाहन राजत, खड्ग खप्पर धारी।
सुर-नर-मुनिजन सेवत, तिनके दुखहारी॥ ॐ जय…
कानन कुण्डल शोभित, नासाग्रे मोती।
कोटिक चंद्र दिवाकर, राजत सम ज्योती॥ ॐ जय…
शुंभ-निशुंभ बिदारे, महिषासुर घाती।
धूम्र विलोचन नैना, निशदिन मदमाती॥ॐ जय…
चण्ड-मुण्ड संहारे, शोणित बीज हरे।
मधु-कैटभ दोउ मारे, सुर भय दूर करे॥ॐ जय…
ब्रह्माणी, रूद्राणी, तुम कमला रानी।
आगम निगम बखानी, तुम शिव पटरानी॥ॐ जय…
चौंसठ योगिनी गावत, नृत्य करत भैंरू।
बाजत ताल मृदंगा, अरू बाजत डमरू॥ॐ जय…
तुम ही जग की माता, तुम ही हो भरता।
भक्तन की दुख हरता, सुख संपति करता॥ॐ जय…
भुजा चार अति शोभित, वरमुद्रा धारी।
मनवांछित फल पावत, सेवत नर नारी॥ॐ जय…
कंचन थाल विराजत, अगर कपूर बाती।
श्रीमालकेतु में राजत, कोटि रतन ज्योती॥ॐ जय…
श्री अंबेजी की आरति, जो कोइ नर गावे।
कहत शिवानंद स्वामी, सुख-संपति पावे॥ॐ जय…
श्रीजगदम्बायै दुर्गादेव्यै नम:। आरा​र्तिकं समर्पया​मि॥
आरती के बाद आरती पर चारो तरफ जल फिराये और इसके बाद हाथ जोड़कर प्रदक्षिणा (परिक्रमा) करें।
प्रदक्षिणा मंत्र ::
यानि कानि च पापानि जन्मांतर कृतानि च।
तानि सवार्णि नश्यन्तु प्रदक्षिणे पदे-पदे॥ 
हमारे द्वारा जाने-अनजाने में किए गए और पूर्वजन्मों के भी सारे पाप  प्रदक्षिणा में बढ़ते कदमो के साथ साथ नष्ट हो जाए।
इसके बाद भूल चुक के लिए क्षमा प्रार्थना करें।
क्षमा प्रार्थना मंत्र ::
न मंत्रं नोयंत्रं तदपि च न जाने स्तुतिमहो
न चाह्वानं ध्यानं तदपि च न जाने स्तुतिकथाः।
न जाने मुद्रास्ते तदपि च न जाने विलपनं
परं जाने मातस्त्वदनुसरणं क्लेशहरणम्॥ 
विधेरज्ञानेन द्रविणविरहेणालसतया
विधेयाशक्यत्वात्तव चरणयोर्या च्युतिरभूत् ।
तदेतत्क्षतव्यं जननि सकलोद्धारिणि शिवे
कुपुत्रो जायेत क्वचिदपि कुमाता न भवति॥
पृथिव्यां पुत्रास्ते जननि बहवः सन्ति सरलाः
परं तेषां मध्ये विरलतरलोऽहं तव सुतः।
मदीयोऽयंत्यागः समुचितमिदं नो तव शिवे
कुपुत्रो जायेत् क्वचिदपि कुमाता न भवति॥    
जगन्मातर्मातस्तव चरणसेवा न रचिता
न वा दत्तं देवि द्रविणमपि भूयस्तव मया।
तथापित्वं स्नेहं मयि निरुपमं यत्प्रकुरुषे
कुपुत्रो जायेत क्वचिदप कुमाता न भवति॥         
परित्यक्तादेवा विविध​विधिसेवाकुलतया
मया पंचाशीतेरधिकमपनीते तु वयसि।
इदानीं चेन्मातस्तव कृपा नापि भविता
निरालम्बो लम्बोदर जननि कं यामि शरण्॥
श्वपाको जल्पाको भवति मधुपाकोपमगिरा
निरातंको रंको विहरति चिरं कोटिकनकैः।
तवापर्णे कर्णे विशति मनुवर्णे फलमिदं
जनः को जानीते जननि जपनीयं जपविधौ॥  
चिताभस्मालेपो गरलमशनं दिक्पटधरो
जटाधारी कण्ठे भुजगपतहारी पशुपतिः।
कपाली भूतेशो भजति जगदीशैकपदवीं
भवानि त्वत्पाणिग्रहणपरिपाटीफलमिदम्॥
न मोक्षस्याकांक्षा भवविभव वांछापिचनमे
न विज्ञानापेक्षा शशिमुखि सुखेच्छापि न पुनः।
अतस्त्वां संयाचे जननि जननं यातु मम वै
मृडाणी रुद्राणी शिवशिव भवानीति जपतः॥                  
नाराधितासि विधिना विविधोपचारैः किं रूक्षचिंतन परैर्नकृतं वचोभिः।
श्यामे त्वमेव यदि किंचन मय्यनाथे धत्से कृपामुचितमम्ब परं तवैव॥               
आपत्सु मग्नः स्मरणं त्वदीयं करोमि दुर्गे करुणार्णवेशि।
नैतच्छठत्वं मम भावयेथाः क्षुधातृषार्ता जननीं स्मरन्ति॥
जगदंब विचित्रमत्र किं परिपूर्ण करुणास्ति चिन्मयि।
अपराधपरंपरावृतं नहि मातासमुपेक्षते सुतम्॥
मत्समः पातकी नास्तिपापघ्नी त्वत्समा नहि।
एवं ज्ञात्वा महादेवियथायोग्यं तथा कुरु॥
इसके बाद सभी लोग माँ को शाष्टांग प्रणाम कर घर मे सुख समृद्धि की कामना करें प्रसाद बाँटे।
नव दुर्गा  :: शैलपुत्री, ब्रह्मचारिणी, चंद्रघंटा, कूष्मांडा, स्कंदमाता, कात्यायनी, कालरात्रि, महागौरी और सिद्धिदात्री माता सभी एक ही हैं? 
नवरात्रों में माँ भगवती के नौ रूपों की एक वर्ष में दो बार आराधना की जाती है :- शारदीय और चैत्रीय नवरात्रि। नवरात्रि के नौ रातों में तीन देवियों :- माता पार्वती, माता लक्ष्मी और माता सरस्वती की नौ रूपों में स्वरूपों पूजा होती है, जिन्हें नवदुर्गा कहते हैं। 
(1). शैलपुत्री :: यह नव दुर्गाओं में प्रथम दुर्गा हैं। माँ दुर्गा का पहला स्वरूप शैलपुत्री का है। पर्वतराज हिमालय के यहाँ पुत्री के रूप में उत्पन्न होने के कारण इनको शैलपुत्री कहा गया। यह वृषभ पर आरूढ़ दाहिने हाथ में त्रिशूल और बाएँ हाथ में पुष्प कमल धारण किए हुए हैं। नवरात्रि पूजन में पहले दिन इन्हीं का पूजन होता है। प्रथम दिन की पूजा में योगीजन अपने मन को मूलाधार चक्र में स्थित करते हैं। यहीं से उनकी योग साधना शुरू होती है।
माँ शैलपुत्री गिरिराज हिमवान की पुत्री हैं। अपने पूर्वजन्म में ये दक्ष प्रजापति की पुत्री सती थीं। इनका विवाह भगवान् शिव से हुआ। दक्ष ने एक यज्ञ के आयोजन में भगवान् शिव को आमंत्रित नहीं किया। इस अपमान से क्षुब्ध होकर माता सती ने योगाग्नि द्वारा उस रूप को भस्म कर दिया। माता भगवती सती अगले जन्म में हिमालय की पुत्री शैलपुत्री के रूप में जन्मीं। माँ शैलपुत्री गिरिराज हिमवान, माता पार्वती भगवान् शिव की अर्धांगिनी हैं।
वन्दे वांछितलाभाय चन्द्रार्धकृतशेखराम।
वृषारूढां शूलधरां शैलपुत्रीं यशंस्विनिम॥
(2). ब्रह्मचारिणी :: माँ दुर्गा की नौ शक्तियों में से दूसरा स्वरूप ब्रह्मचारिणी का है। ब्रह्मचारिणी देवी का स्वरूप पूर्ण ज्योतिर्मय एवं अत्यंत भव्य है। इसके बाएँ हाथ में कमण्डल और दाएँ हाथ में जप की माला रहती है। माँ दुर्गा का यह स्वरूप भक्तों और सिद्धों को अनन्त फल प्रदान करने वाला है। इनकी उपासना से मनुष्य में तप, त्याग, वैराग्य, सदाचार और संयम की वृद्धि होती है। दुर्गा पूजा के दूसरे दिन इन्हीं की उपासना की जाती है। इस दिन साधक का मन स्वाधिष्ठान चक्र में स्थित होता है। इस चक्र में अवस्थित मन वाला योगी उनकी कृपा और भक्ति प्राप्त करता है।
ब्रह्म का अर्थ तपस्या भी है। ब्रह्मचारिणी का अर्थ हुआ तप की चारिणी यानि तप का आचरण करने वाली। ब्रह्म में लीन होकर तप करने के कारण इन महाशक्ति को ब्रह्मचारिणी की संज्ञा मिली है। इसीलिए माँ के इस स्वरूप का ध्यान शक्तियों को जाग्रत करके स्वयं पर नियंत्रण करने की साम‌र्थ्य प्रदान करता है।
दधाना करपद्माभ्यामक्षमालाकमण्डलू।
 देवी प्रसीदतु मयि ब्रह्मचारिण्यनुत्तमा॥
(3). चंद्रघण्टा :: नवरात्र उपासना में तीसरे दिन इन्हीं के विग्रह का पूजन व आराधना की जाती है। इनका स्वरूप परम शान्ति दायक और कल्याणकारी है। इनके मस्तक में घण्टे के आकार का अर्धचन्द्र है। इसी कारण इस देवी का नाम चन्द्र घण्टा पड़ा। इनके शरीर का रंग स्वर्ण के समान चमकीला है। इनका वाहन सिंह है। साधक मन, वचन, कर्म एवं शरीर से शुद्ध होकर विधि-विधान के अनुसार, माँ चन्द्र घण्टा की शरण लेकर उनकी उपासना व आराधना में तत्पर हों। इनकी उपासना से हम समस्त सांसारिक कष्टों से छूटकर सहज ही परमपद के अधिकारी बन सकते हैं। उनके इस स्वरूप का ध्यान मानवी दुर्बलताओं से साहसपूर्वक लड़ते हुए उन पर विजय प्राप्त करने की शिक्षा देता है। माँ का यह स्वरूप दस भुजाओं वाला है, जिनसे वे असुरों से युद्ध करने जाने के लिए उद्यत हैं। वे मनुष्य  को दसों इन्द्रियों को नियंत्रण में रखते हुए ध्येय की प्राप्ति में लगे रहने की शिक्षा प्रदान करती हैं।
पिण्डज प्रवरारूढ़ा चण्डकोपास्त्रकैर्युता।
प्रसादं तनुते महयं चंद्रघण्टेति विश्रुता॥
(4). कूष्माण्डा :: अपनी मन्द मुस्कान, हल्की हँसी द्वारा ब्रह्माण्ड को उत्पन्न करने के कारण इनका नाम कूष्माण्डा पड़ा। नवरात्रों में चौथे दिन कूष्माण्डा देवी के स्वरूप की उपासना की जाती है। इस दिन साधक का मन अनाहज चक्र में स्थित होता है। अतः पवित्र मन से पूजा-उपासना के कार्य में लगना चाहिए। माँ की उपासना मनुष्य को स्वाभाविक रूप से भवसागर से पार उतारने के लिए सुगम और श्रेयस्कर मार्ग है। माता कूष्माण्डा की उपासना मनुष्य को आधिव्याधियों से विमुक्त करके उसे सुख, समृद्धि और उन्नति की ओर ले जाती है। अतः अपनी लौकिक, परलौकिक उन्नति चाहने वालों को कूष्माण्डा की उपासना में हमेशा तत्पर रहना चाहिए।
उनका सूर्य के समान तेजस्वित स्वरूप व उनकी आठ भुजाएँ  मनुष्यों को कर्मयोगी जीवन अपनाकर तेज अर्जित करने की प्रेरणा देती हैं। उनकी मधुर मुस्कान हमारी जीवनी शक्ति का संवर्धन करते हुए हँसते हुए कठिन से कठिन मार्ग पर चलकर सफलता पाने को प्रेरित करती है।
सुरासम्पूर्णकलशं रूधिराप्लुतमेव च।
दधाना हस्तपद्माभ्यां कूष्माण्डा शुभदास्तुमे॥
(5). स्कन्द माता ::  भगवान् कार्तिकेय-स्कन्द की माता होने के कारण ही उन्हें स्कन्द माता कहा जाता है। भगवान् स्कन्द कुमार कार्तिकेय के नाम से भी जाने जाते हैं। इनकी उपासना नवरात्रि पूजा के पाँचवें दिन की जाती है। इस दिन साधक का मन विशुद्ध चक्र में स्थित रहता है। इनका वर्ण शुभ्र है। ये कमल के आसन पर विराजमान हैं। इसलिए इन्हें पद्मासन देवी भी कहा जाता है। इनका वाहन भी सिंह है। नवरात्रि पूजन के पाँचवें दिन का शास्त्रों में पुष्कल महत्व बताया गया है। इस चक्र में अवस्थित रहने वाले साधक की समस्त बाह्य क्रियायें एवं चित्र वृत्तियों का लोप हो जाता है। सूर्य मण्डल की अधिष्ठात्री देवी होने के कारण उनकी मनोहर छवि पूरे ब्रह्माण्ड में प्रकाशमान होती है।
सिंहासनगता नित्यं पद्माश्रितकरद्वया।
शुभदास्तु सदा देवी स्कन्दमाता यशस्विनी॥
(6). कात्यायनी :: कात्यायनी का नाम इसलिए कात्यायनी पड़ा, क्योंकि कात्य गोत्र में जन्में प्रसिद्ध महर्षि कात्यायन ने माता भगवती पराम्बा की कठिन तपस्या की थीं। उनकी इच्छा थी कि उन्हें पुत्री प्राप्त हो। तब माँ भगवती ने उनके घर पुत्री के रूप में जन्म लिया। इसलिए यह देवी कात्यायनी कहलाईं। कात्यायनी देवी रावण के राज्य की रक्षा करती थीं।
माँ कात्यायनी अमोद्य फलदायिनी हैं। दुर्गा पूजा के छठे दिन इनके स्वरूप की पूजा की जाती है। इस दिन साधक का मन आज्ञा चक्र में स्थित रहता है। योग साधना में इस आज्ञा चक्र का अत्यंत ही महत्वपूर्ण स्थान है। इस चक्र में स्थित मन वाला साधक माँ कात्यायनी के चरणों में अपना सब कुछ न्यौछावर कर देता है। भक्त को सहजभाव से माँ कात्यायनी के दर्शन प्राप्त होते हैं। इनका साधक इस लोक में रहते हुए भी अलौकिक तेज से युक्त होता है।
चन्द्रहासोज्ज्वलकरा शाईलवरवाहना।
कात्यायनी शुभं दद्याद्देवी दानवघातिनी॥
(7). कालरात्रि :: इनके शरीर का रंग काला है। सिर के बाल बिखरे हुए हैं। गले में नरमुण्ड की माला है। इनका वाहन गर्दभ (गधा) है। माँ कालरात्रि दैहिक, दैविक और भौतिक तापों को दूर करती हैं। मंगल ही मंगल करती हैं। यंत्र, मंत्र और तंत्र की देवी हैं। गले में विद्युत की तरह चमकने वाली माला है। तीन नेत्र ब्रह्माण्ड की तरह गोल हैं, जिनसे ज्योति निकलती है। 
एक वेणी जपाकर्णपूरा नग्ना खरास्थिता।
लम्बोष्ठी कर्णिकाकणी तैलाभ्यक्तशरीरणी॥
वामपादोल्लसल्लोहलताकण्टक भूषणा।
वर्धनमूर्धध्वजा कृष्णा कालरात्रिर्भयड्करी॥
माँ कालरात्रि का स्वरूप देखने में अत्यंत भयानक है लेकिन ये सदैव शुभ फल देने वाली मानी जाती हैं। इसलिए इन्हें शुभड्करी भी कहा जाता है। दुर्गा पूजा के सप्तम दिन माँ कालरात्रि की पूजा का विधान है। इस दिन साधक का मन सहस्त्रार चक्र में स्थित रहता है। उसके लिए ब्रह्माण्ड की समस्त सिद्धियों के द्वार खुलने लगते हैं। इस चक्र में स्थित साधक का मन पूर्णतः माँ कालरात्रि के स्वरूप में अवस्थित रहता है। माँ कालरात्रि दुष्टों का विनाश और ग्रह बाधाओं को दूर करने वाली हैं। जिससे साधक भयमुक्त हो जाता है।
भगवान् शिव ने माता को मज़ाक में को काली कह दिया, कहा जाता है, तभी से इनका एक नाम काली भी पड़ गया। दानव, भूत, प्रेत, पिशाच आदि इनके नाम लेने मात्र से भाग जाते हैं। माँ कालरात्रि का स्वरूप काला है, लेकिन यह सदैव शुभ फल देने वाली हैं। इसी कारण इनका एक नाम शुभकारी भी है। इनकी उपासना से प्राणी सर्वथा भय मुक्त हो जाता है।
मंत्र :: 
(1). ॐ जयंती मंगला काली भद्रकाली कपालिनी।
दुर्गा क्षमा शिवा धात्री स्वाहा स्वधा नमोस्तु ते॥
जय त्वं देवि चामुण्डे जय भूतार्तिहारिणि। 
जय सर्वगते देवि कालरात्रि नमोस्तु ते॥
(हारिणि की जगह कारिणि कहते ही अर्थ उल्टा हो जाता है। रावण के द्वारा माँ कालरात्रि की साधना हेतु ब्राह्मणों द्वारा किये जाने वाले यज्ञ का फल, उसके विरुद्ध हो गया और उसका नाश हो गया।) 
(2). धां धीं धूं धूर्जटे: पत्नी वां वीं वूं वागधीश्वरी
क्रां क्रीं क्रूं कालिका देवि शां शीं शूं मे शुभं कुरु। 
बीज मंत्र::
ऊं ऐं ह्रीं क्लीं चामुण्डायै विच्चे। 
इस मंत्र की तीन, सात या ग्यारह माला करें। 
चढावा :-  माँ कालरात्रि को  गाय का घी, शक्कर, मीठा पान, केले, शहद, गुड़, छुआरा।
पूजा :- परेशानी में हों तो सात या सौ नींबू की माला देवी को चढ़ायें। सप्तमी की रात्रि तिल या सरसों के तेल की अखण्ड ज्योत जलायें। सिद्धकुंजिका स्तोत्र, अर्गला स्तोत्रम, काली चालीसा, काली पुराण का पाठ करें। यथा सम्भव इस रात्रि में सम्पूर्ण दुर्गा सप्तशती का पाठ करें। 
मनोकामना :- देवी का यह रूप ऋद्धि-सिद्धि प्रदान करने वाला है। भूत प्रेत और कोई भी ऊपरी बाधा उनके नाम जाप से दूर हो जाते है। कोर्ट-कचहरी में फंसे हो, नौकरी ना मिल रही हो, विवाह में देरी हो रही हो तो समस्याओं का निदान हो जाता है। देवी भगवती के प्रताप से सब मंगल ही मंगल होता है।
(8). महागौरी :: माँ के इस स्वरूप का ध्यान आस्था, श्रद्धा व विश्वास रूपी श्वेत प्रकाश को अपने जीवन में धारण करते हुए अलौकिक कान्ति व तेज से सम्पन्न होने का सन्देश प्रदान करता है। माँ महागौरी की अवस्था आठ वर्ष की मानी गई है :-"अष्टवर्षा मवेद गौरी"। इनका वर्ण शंख, चंद्र व कुंद के फूल के समान उज्ज्वल है। इनकी चार भुजाएं हैं। माँ वृषभवाहिनी व शान्ति स्वरूपा हैं।
श्वेते वृषे समरूढ़ा श्वेताम्बरधरा शुचिः।
महागौरी शुभं दद्यान्महादेवप्रमोददा॥
दुर्गा पूजा के आठवें दिन महागौरी की उपासना का विधान है। इनकी शक्ति अमोघ और फलदायिनी है। इनकी उपासना से भक्तों के सभी कलुष धुल जाते हैं।
(9). सिद्धिदात्री :: वे सिद्धिदात्री, सिंह वाहिनी, चतुर्भुजा तथा प्रसन्न वदना हैं। अणिमा, महिमा, गरिमा, लघिमा प्राप्ति, प्राकाम्य, ईशित्व एवं वशित्व, ये आठ सिद्धियाँ हैं।[मार्कंडेय पुराण] 
इन सभी सिद्धियों को देने वाली सिद्धिदात्री माँ हैं।
सिद्धगन्धर्वयक्षाद्यैरसुरैरमरैरपि।
सेव्यामाना सदा भूयात सिद्धिदा सिद्धिदायिनी॥
माँ सिद्धिदात्री सभी प्रकार की सिद्धियों को प्रदान करने वाली हैं। नव दुर्गाओं में माँ सिद्धिदात्री अन्तिम हैं। इनकी उपासना के बाद भक्तों की सभी मनोकामनाएँ पूर्ण हो जाती हैं। देवी के लिए बनाए नैवेद्य की थाली में भोग का सामान रखकर प्रार्थना करनी चाहिए।
या देवी सर्वभूतेषु शक्तिरूपेण संस्थिता।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः॥
सर्व मंगलम मांगल्ये शिवे सर्वार्थ साधिके।
शरण्ये त्रयम्ब्के गौरी नारायणी नमो स्तुते॥
नवदुर्गा और औषधियाँ :: माँ दुर्गा का आँशिक रूप में नौ औषधियों में वास है। ये औषधियाँ साधक-उपासक के लिये कवच एक काम करती हैं और वह सौ वर्ष तक पूरी तरह स्वस्थ रह सकता है। ये औषधियाँ दिव्य गुण सम्पन्न हैं। 
(1). शैलपुत्री यानि हरड़ :: कई प्रकार की समस्याओं में काम आने वाली औषधि हरड़-हिमावती है, जो देवी शैलपुत्री का ही एक रूप हैं। यह आयुर्वेद की प्रधान औषधि है, जो सात प्रकार की होती है। इसमें (1.1). हरीतिका (हरी) भय को हरने वाली है। (1.2). पथया हित करने वाली है। (1.3). कायस्थ शरीर को बनाए रखने वाली है। (1.4). अमृता अमृत के समान है। (1.5). हेमवती हिमालय पर होने वाली है। (1.6). चेतकी चित्त को प्रसन्न करने वाली है। (1.7). श्रेयसी (यशदाता) शिवा यानी कल्याण करने वाली है।
(2). ब्रह्मचारिणी यानि ब्राह्मी :: ब्राह्मी, नवदुर्गा का दूसरा रूप ब्रह्मचारिणी है। यह आयु और स्मरण शक्ति को बढ़ाने वाली, रूधिर विकारों का नाश करने वाली और स्वर को मधुर करने वाली है। 
इसलिए ब्राह्मी को सरस्वती भी कहा जाता है। यह मन एवं मस्तिष्क में शक्ति प्रदान करती है और गैस व मूत्र सम्बन्धी रोगों की प्रमुख दवा है। यह मूत्र द्वारा रक्त विकारों को बाहर निकालने में समर्थ औषधि है। अत: इन रोगों से पीड़ित व्यक्ति को ब्रह्मचारिणी कीआराधना करना चाहिए।
(3). तृतीय चन्द्र घण्टा अर्थात चन्दुसूर :: नवदुर्गा का तीसरा रूप है चन्द्र घण्टा, इसे चन्दुसूर या चमसूर कहा गया है। यह एक ऐसा पौधा है, जो धनिये के समान है। 
यह मोटापा दूर करने में लाभप्रद है, इसलिए इसे चर्महन्ती भी कहते हैं। शक्ति को बढ़ाने वाली, हृदय रोग को ठीक करने वाली चन्द्रिका औषधि है। 
(4). कुष्माण्डा यानि पेठा :: इसे कुम्हड़ा भी कहते हैं जो पुष्टिकारक, वीर्यवर्धक व रक्त के विकार को ठीक कर पेट को साफ करने में सहायक है। मानसिकरूप से कमजोर व्यक्ति के लिए यह अमृत समान है। यह शरीर के समस्त दोषों को दूर कर हृदय रोग को ठीक करता है। कुम्हड़ा रक्त पित्त एवं गैस को दूर करता है। इन बीमारी से पीड़ितव्यक्ति को पेठा का उपयोग के साथ कुष्माण्डादेवी की आराधना करना चाहिए।
(5). स्कन्द माता यानि अलसी :: नवदुर्गा का पाँचवा रूप स्कन्द माता है, जिन्हें पार्वती एवं उमा भी कहते हैं। यह औषधि के रूप में अलसी में विद्यमान हैं। यह वात, पित्त, कफ, रोगों की नाशक औषधि है।
अलसी नीलपुष्पी पावर्तती स्यादुमा क्षुमा।
अलसी मधुरा तिक्ता स्त्रिग्धापाके कदुर्गरु:॥
उष्णा दृष शुकवातन्धी कफ पित्त विनाशिनी।
पीड़ित व्यक्ति को स्कन्द माता की आराधना करना चाहिए।
(6). कात्यायनी यानि मोइया :: इसे आयुर्वेद में कई नामों से जाना जाता है, जैसे अम्बा, अम्बालिका, अम्बिका। इसके अलावा इसे मोइया अर्थात माचिका भी कहते हैं। यह कफ, पित्त, अधिक विकार एवं कंठ के रोग का नाश करती है। पीड़ित रोगी को इसका सेवन व कात्यायनी की आराधना करनी चाहिए।
(7). कालरात्रि यानि नागदौन :: यह नागदौन औषधि के रूप में जानी जाती है। सभी प्रकार के रोगों की नाशक सर्वत्र विजय दिलाने वाली मन एवं मस्तिष्क के समस्त विकारों को दूर करने वाली औषधि है। इस पौधे को व्यक्ति अपने घर में लगाने पर घर के सारे कष्ट दूर हो जाते हैं। यह सुख देने वाली एवं सभी विषों का नाश करने वाली औषधि है। इस कालरात्रि की आराधना प्रत्येक पीड़ित व्यक्ति को करना चाहिए।
(8).अष्टम महागौरी यानि तुलसी :: तुलसी सात प्रकार की होती है :- सफेद तुलसी, काली तुलसी, मरुता, दवना, कुढेरक, अर्जक और षटपत्र। ये सभी प्रकार की तुलसी रक्त को साफ करती है एवं हृदय रोग का नाश करती है।
तुलसी सुरसा ग्राम्या सुलभा बहुमंजरी;
अपेतराक्षसी महागौरी शूलघ्नी देवदुन्दुभि:।  
तुलसी कटुका तिक्ता हुध उष्णाहाहपित्तकृत्;
मरुदनिप्रदो हध तीक्षणाष्ण: पित्तलो लघु:॥
इस देवी की आराधना हर सामान्य एवं रोगी व्यक्ति को करना चाहिए।
(9). नवम सिद्धिदात्री यानि शतावरी ::  शतावरी बुद्धि बल एवं वीर्य के लिए उत्तम औषधि है। यह रक्त विकार एवं वात पित्त शोध नाशक और हृदय को बल देने वाली महाऔषधि है।
सिद्धिदात्री का जो मनुष्य नियमपूर्वक सेवन करता है। उसके सभी कष्ट स्वयं ही दूर हो जाते हैं। इससे पीड़ित व्यक्ति को सिद्धिदात्री देवी की आराधना करना चाहिए। इस प्रकार प्रत्येक देवी आयुर्वेद की भाषा में मार्कण्डेय पुराण के अनुसार नौ औषधि के रूप में मनुष्य की प्रत्येक बीमारी को ठीक कर रक्त का संचालन उचित एवं साफ कर मनुष्य को स्वस्थ करती है। अत: मनुष्य को इनकी आराधना एवं सेवन करना चाहिए।
नवरात्रि का वैदिक स्वरुप :: यत्र नारयस्तु पूज्यंते रमंते तत्र देवता।
(1). जन्म ग्रहण करती हुई कन्या "शैलपुत्री" कहाती  है।
(2). कौमार्य अवस्था तक उसे "ब्रह्मचारिणी"  माना जाता है।  
(3). विवाह से पूर्व तक चंद्रमा के समान निर्मल होने से वह "चंद्रघंटा" समान है।  
(4). नए जीव को जन्म देने के लिए गर्भ धारण करने पर वही स्त्री "कूष्मांडा" कहलाती है। 
(5). संतान को जन्म देने के बाद वही स्त्री "स्कन्दमाता" हो जाती है। 
(6). संयम व साधना को धारण करने वाली स्त्री को "कात्यायनी" कहते हैं। 
(7). अपने संकल्प से पति की अकाल मृत्यु को भी जीत लेने से वह "कालरात्रि" जैसी है। 
(8). संसार (कुटुंब ही उसके लिए संसार है) का उपकार करने से "महागौरी" हो जाती है। 
(9). मृत्यु से पहले संसार मे अपनी संतान को सिद्धि (समस्त सुख-संपदा) का आशीर्वाद देने वाली "सिद्धिदात्री" हो जाती है।
अर्थ सहित माँ दुर्गा के 108 नाम ::
(1). सती :- अग्नि में जल कर भी जीवित होने वाली, 
(2). साध्वी :- आशावादी,
(3). भवप्रीता :- भगवान शिव पर प्रीति रखने वाली, 
(4). भवानी :- ब्रह्मांड में निवास करने वाली,
(5). भवमोचनी :- संसारिक बंधनों से मुक्त करने वाली, 
(6). आर्या :- देवी, 
(7). दुर्गा :- अपराजेय, 
(8). जया :- विजयी, 
(9). आद्य :- शुरुआत की वास्तविकता,
(10). त्रिनेत्र :- तीन आँखों वाली,
(11). शूलधारिणी :- शूल धारण करने वाली, 
(12). पिनाकधारिणी :- शिव का त्रिशूल धारण करने वाली, 
(13). चित्रा :- सुरम्य, सुंदर, 
(14). चण्डघण्टा :- प्रचण्ड स्वर से घण्टा नाद करने वाली, घंटे की आवाज निकालने वाली, 
(15). सुधा :- अमृत की देवी, 
(16). मन :- मनन शक्ति, 
(17). बुद्धि :- सर्वज्ञाता, 
(18). अहंकारा :- अभिमान करने वाली,
(19). चित्तरूपा :- वह जो सोच की अवस्था में है, 
(20). चिता :- मृत्युशय्या, 
(21). चिति :- चेतना, 
(22). सर्वमन्त्रमयी :- सभी मंत्रों का ज्ञान रखने वाली, 
(23). सत्ता :- सत-स्वरूपा, जो सब से ऊपर है, 
(24). सत्यानंद स्वरूपिणी :- अनन्त आनंद का रूप, 
(25). अनन्ता :- जिनके स्वरूप का कहीं अंत नहीं, 
(26). भाविनी :- सबको उत्पन्न करने वाली, खूबसूरत औरत, 
27). भाव्या :- भावना एवं ध्यान करने योग्य,
(28). भव्या :- कल्याणरूपा, भव्यता के साथ, 
(29). अभव्या :- जिससे बढ़कर भव्य कुछ नहीं ,
(30). सदागति :- हमेशा गति मय, मोक्ष दा, 
(31). शाम्भवी :- शिवप्रिया, शंभू की पत्नी, 
(32). देवमाता :- देवगण की माता, 
(33). चिन्ता :- चिन्ता, 
(34). रत्नप्रिया :- गहने से प्यार करने वाली, 
(35). सर्वविद्या :- ज्ञान का निवास, 
(36). दक्षकन्या :- दक्ष की बेटी,
(37). दक्षयज्ञविनाशिनी :- दक्ष के यज्ञ को रोकने वाली, 
(38). अपर्णा :- तपस्या के समय पत्ते को भी न खाने वाली, 
(39). अनेकवर्णा :- अनेक रंगों वाली, 
(40). पाटला :- लाल रंग वाली, 
(41). पाटलावती :- गुलाब के फूल, 
(42). पट्टाम्बरपरीधाना :- रेशमी वस्त्र पहनने वाली,
(43). कलामंजीरारंजिनी :- पायल को धारण करके प्रसन्न रहने वाली, 
(44). अमेय :- जिसकी कोई सीमा नहीं, 
(45). विक्रमा :- असीम पराक्रमी,
(46). क्रूरा :- दैत्यों के प्रति कठोर, 
(47). सुन्दरी :- सुंदर रूप वाली 
(48). सुरसुन्दरी :- अत्यंत सुंदर, 
(49). वनदुर्गा :- जंगलों की देवी, 
(50). मातंगी :- मतंगा की देवी, 
(51). मातंगमुनिपूजिता :- बाबा मतंगा द्वारा पूजनीय, 
(52). ब्राह्मी :- भगवान ब्रह्मा की शक्ति, 
(53). माहेश्वरी :- प्रभु शिव की शक्ति, 
(54). इंद्री :- इंद्र की शक्ति,
(55). कौमारी :- किशोरी, 
(56). वैष्णवी :- अजेय, 
(57). चामुण्डा :- चंड और मुँड का नाश करने वाली, 
(58). वाराही :- वराह पर सवार होने वाली 
(59). लक्ष्मी :- सौभाग्य की देवी, 
(60). पुरुषाकृति :- वह जो पुरुष धारण कर ले, 
(61). विमिलौत्त्कार्शिनी :- आनन्द प्रदान करने वाली, 
(62). ज्ञाना :- ज्ञान से भरी हुई, 
(63). क्रिया :- हर कार्य में होने वाली,
(64). नित्या :- अनन्त, 
(65). बुद्धिदा :- ज्ञान देने वाली, 
(66). बहुला :- विभिन्न रूपों वाली, 
(67). बहुलप्रेमा :- सर्व प्रिय, 
(68. सर्ववाहनवाहना :- सभी वाहन पर विराजमान होने वाली, 
(69). निशुम्भशुम्भहननी :- शुम्भ, निशुम्भ का वध करने वाली, 
(70). महिषासुरमर्दिनि :- महिषा सुर का वध करने वाली, 
(71). मसुकैटभहंत्री :- मधु व कैटभ का नाश करने वाली, 
(72). चण्डमुण्ड विनाशिनि :- चंड और मुंड का नाश करने वाली,
(73). सर्वासुरविनाशा :- सभी राक्षसों का नाश करने वाली, 
(74). सर्वदानवघातिनी :- संहार के लिए शक्ति रखने वाली, 
(75). सर्वशास्त्रमयी :- सभी सिद्धांतों में निपुण, 
(76). सत्या :- सच्चाई, 
(77). सर्वास्त्रधारिणी :- सभी हथियारों धारण करने वाली, 
(78). अनेकशस्त्रहस्ता :- कई हथियार धारण करने वाली, 
(79). अनेकास्त्रधारिणी :- अनेक हथियारों को धारण करने वाली, 
(80). कुमारी :- सुंदर किशोरी, 
(81). एककन्या :- कन्या,
(82). किशोरी :- जवान लड़की, 
(83). युवती :- नारी, 
(84). यति :- तपस्वी, 
(85). अप्रौढा :- जो कभी पुराना ना हो,
(86). प्रौढा :- जो पुराना है, 
(87). वृद्धमाता :- शिथिल, 
(88). बलप्रदा :- शक्ति देने वाली, 
(89). महोदरी :- ब्रह्मांड को संभालने वाली, 
(90). मुक्तकेशी :- खुले बाल वाली,
(91). घोररूपा :- एक भयंकर दृष्टिकोण वाली,
(92). महाबला :- अपार शक्ति वाली, 
(93). अग्निज्वाला :- मार्मिक आग की तरह, 
(94). रौद्रमुखी :- विध्वंसक रुद्र की तरह भयंकर चेहरा, 
(95). कालरात्रि :- काले रंग वाली, 
(96). तपस्विनी :- तपस्या में लगे हुए, 
(97). नारायणी :- भगवान नारायण की विनाशकारी रूप, 
(98). भद्रकाली :- काली का भयंकर रूप,
(99). विष्णु माया :- भगवान विष्णु का जादू,
(100). जलोदरी :- ब्रह्मांड में निवास करने वाली,
(101. शिवदूती :- भगवान शिव की राजदूत,
(102. करली :- हिंसक,
(103. अनन्ता :- विनाश रहित, 
(104. परमेश्वरी :- प्रथम देवी,
(105). कात्यायनी :- ऋषि कात्यायन द्वारा पूजनीय,
(106). सावित्री :- सूर्य की बेटी, 
(107). प्रत्यक्षा :- वास्तविक, 
(108). ब्रह्मवादिनी :- वर्तमान में हर जगह वास करने वाली।

Contents of these above mentioned blogs are covered under copyright and anti piracy laws. Republishing needs written permission from the author. ALL RIGHTS ARE RESERVED WITH THE AUTHOR.
संतोष महादेव-धर्म विद्या सिद्ध व्यास पीठ (बी ब्लाक, सैक्टर 19, नौयडा)
skbhardwaj1951@gmail.com

Monday, August 12, 2013

आदि माता भगवती MAA BHAGWATI

आदि माता भगवती 
BHAGWATI THE BETTER HALF OF THE ALMIGHTY
CONCEPTS & EXTRACTS IN HINDUISM
By :: Pt. Santosh Bhardwaj
dharmvidya.wordpress.com hindutv.wordpress.com santoshhastrekhashastr.wordpress.com bhagwatkathamrat.wordpress.com jagatgurusantosh.wordpress.com santoshkipathshala.blogspot.com santoshsuvichar.blogspot.com santoshkathasagar.blogspot.com bhartiyshiksha.blogspot.com santoshhindukosh.blogspot.com palmistryencyclopedia.blogspot.com
santoshvedshakti.blogspot.com
ॐ गं गणपतये नम:।
अक्षरं परमं ब्रह्म ज्योतीरूपं सनातनम्।
गुणातीतं निराकारं स्वेच्छामयमनन्तजम्॥
कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन।
मा कर्मफलहेतुर्भुर्मा ते संगोऽस्त्वकर्मणि॥
[श्रीमद्भगवद्गीता 2.47]
नमामि गौरीप्रियमव्ययं तं 
नमामि नित्यं क्षरमक्षरं तम्।
नमामि चिद्रूपममेयभावं त्रिलोचनं तं शिरसा नमामि॥
पार्वतीजी के प्रियतम अविनाशी प्रभु को नमस्कार करता हूँ। नित्यक्षर-अक्षरस्वरूप शंकर को प्रणाम करता हूँ। जिनका स्वरूप चिन्मय है और अप्रमेय है, उन भगवान त्रिलोचन को मैं मस्तक झुकाकर बारम्बार नमस्कार करता हूँ।
 सर्व रूपमयी देवी, सर्व देवीमयं जगत।
 अतोहम् विश्वरूपां तां नमामि परमेश्वरीम्॥
जो देवी सभी रूपों में व्याप्त हैं और यह पूरा जगत ही देवीमय है, इसलिए मैं उस विश्वरूपा, परमेश्वरी को नमस्कार करता हूंँ ।
विद्युद्दामसमप्रभां मृगपतिस्कन्धस्थितां भीषणां,
कन्याभिः करवालखेटविलसद्धस्ताभिरासेविताम्। 
हस्तैश्चक्रगदासिखेटविशिखांश्चापं गुणं तर्जनीं,
बिभ्राणामनलात्मिकां शशिधरां दुर्गां त्रिनेत्रां भजे॥
तीन नेत्रोंवाली दुर्गा देवी जिनके श्रीअंगों की प्रभा बिजली के समान है। वे सिंह के कंधे पर बैठी हुई भयंकर प्रतीत होती हैं। हाथों में तलवार और ढाल लिये अनेक कन्याएँ उनकी सेवा में खड़ी हैं। वे हाथों में चक्र, गदा, तलवार, ढाल, बाण, धनुष, पाश और तर्जनी मुद्रा धारण किये हुए हैं। उनका स्वरूप अग्निमय है तथा वे माथे पर चन्द्रमा का मुकुट धारण करती हैं। मैं उन दुर्गा देवी का ध्यान करता हूं।  माता रानी सम्पूर्ण जगत का कल्याण करें।
सुराणां च तेभ्यो नमामोऽद्य शान्त्यै। क्षमा योगनिद्रा दया त्वं विवक्षा स्थिता सर्वभूतेषु शस्तै: स्वरूपै:॥
इदं शाश्वतं नैव जानन्ति मूढा न कार्यं विना कारणं सम्भवेद्वा।
वयं  तर्कयामोऽनुमानं प्रमाणं त्वमेवासि सर्वस्य तेनैव  माता॥
मां आप जिस समय जिन स्वरूपों से देवताओं का कार्य सम्पन्न करती हैं, हम शान्ति के लिए आपके उन स्वरूपों को नमस्कार करते हैं। आप ही क्षमा, योगनिद्रा, दया तथा विवक्षा, इन कल्याणकारी रूपों से सभी जीवों में निवास करती हैं।
आपका यह रूप सनातन है; इस रहस्य को अविवेकी लोग नहीं जानते।हे माता! बिना कारण के कोई कार्य नहीं होता। अतः अनुमान और प्रमाण के आधार पर हम यही जानते हैं कि इस विश्व की रचना करने वाली आप ही हैं।[श्रीमद्देवीभागवत 5.22. 28.33]
मयाध्यक्षेण प्रकृतिः सूयते सचराचरम्। 
हेतुनानेन कौन्तेय जगद्विपरिवर्तते॥
प्रकृति मेरी अध्यक्षता में चराचर सहित सम्पूर्ण जगत की रचना करती है। हे कुन्ती नन्दन! इसी हेतु-कारण जगत का विविध प्रकार से परिवर्तन होता है।[श्रीमद्भगवद्गीता 9.10]  
The nature creates the entire universe under my patronage-supervision, guidance and undergoes infinite number of changes-permutations & combinations, hey Arjun!
आदि माता भगवती-प्रकृति, भगवान् के वाम अंग से उत्पन्न हुई हैं और उनके अंतर्गत रहकर ही समस्त चराचर की रचना करती हैं। माँ भगवती को भगवान् की शक्ति और माया आदि नामों से विभूषित किया गया है। माँ राधा, माँ सरस्वती, माँ लक्ष्मी, माँ गंगा, माता पार्वती, माँ दुर्गा-महा काली आदि-आदि उन्हीं के विविध रूप हैं। प्राणियों को उत्पन्न करने का कार्य प्रकृति का नहीं है, क्योंकि वह जड़ है-भौतिक है। पदार्थ का बनना-बिगड़ना, नवीन रूप में आना, आकाश गँगाएँ, तारे, नक्षत्र, ग्रह, सौर मण्डल, चन्द्र आदि उन्हीं के रूप हैं। मानव-प्राणी, विविध प्रकार के जीवों के शरीर उन्हीं से बने हैं। परन्तु जीव जीवात्मा-परमात्मा के अंश के बगैर निर्जीव-मृत है। निर्जीव में जीवात्मा की उपस्थिति में शक्ति-स्फूर्ति, सामर्थ्य विधाता के द्वारा उसके कर्मों के अनुरूप ही उत्पन्न होती है। प्रकृति के दोनों स्वरूप परा और अपरा, भगवान् के शक्ति के आधीन रहकर ही कार्य करते हैं। 
Maa Bhagwati evolved from the left half of the Almighty. She is the main benefactor of the God's creations and carries out the duty of the formation of material-physical world like galaxies, solar systems, planets, stars, constellations, nebulae, moons etc. All these bodies are non-living lifeless, unless until, soul-a fragment of the Almighty occupies them as divine (driver) or normal entity like humans. The duty of creation is not imparted to the nature. Its the Vidhata-Brahma Ji, who carries out the function of evolution. Maa Bhagwati has various names, incarnations, forms like Maa Radha, Mata Laxmi, Mata Saraswati, Maa Parwati, Maa Ganga, Maa Durga-Maha Kali etc. The organism in material state is produced by the nature and maintained, when it occupies a soul. The energy, strength, power to do work, move is granted by the Almighty HIMSELF, as per deeds of the organism, according to his destiny. The driver's seat is occupied by the soul. Para & Apara both forms of nature are organs, complementary of the God. New forms, bodies are given by the nature to the soul, before his birth and are always perishable.
महात्मानस्तु मां पार्थ दैवीं प्रकृतिमाश्रिताः। 
भजन्त्यनन्यमनसो ज्ञात्वा भूतादिमव्ययम्॥
हे प्रथा नन्दन! दैवी प्रकृति के आश्रित अनन्य मन वाले महात्मा लोग मुझे सम्पूर्ण प्राणियों का आदि और अविनाशी समझकर मेरा भजन करते हैं।[श्रीमद्भगवद्गीता 9.13]  
Hey Arjun, the son of Pratha-Kunti! The great souls (relinquished), ascetics, devotees-saints, dependent over the nature, who possess divine qualities worship, pray, recite MY prayers, Bhajans, names fondly, considering ME as immutable, creator and origin of all living beings-life. 
आसुरी, राक्षसी और मोहिनी स्वभाव वालों के विपरीत महात्मा लोग परमात्मा का भजन करते हैं। उनमें सत्, सदाचार होने के कारण वे भगवत्स्वरूप हैं। भगवत्स्वरूप और स्वभाव को ही यहाँ उनकी दैवी प्रकृति कहा गया है। दैवी प्रकृति भौतिक प्रकृति से भिन्न है। दैवी सम्पत्ति के समस्त गुणों पर मनुष्य का पूरा अधिकार है और वो इनका आश्रय लेकर परमात्मा की शरण ग्रहण कर सकता है। दैविक गुण मनुष्य के द्वारा उपार्जित नहीं किये जाते, अपितु भगवान् के द्वारा ही (पूर्व जन्मों के संस्कारों, आचार-व्यवहार, क्रिया-कलापों के आधार पर) प्रदान किये गए हैं। इनके द्वारा मनुष्य में नम्रता, सरलता, निराभिमानता आ जाती है। भगवान् अविनाशी, अनन्त, निर्विकार सर्वोपरि है और आदि-अन्त में भी रहता है। जिसने यह जान लिया और वो दृढ़ता से इसमें लग गया, उसका ध्यान लौकिक अथवा पारलौकिक भोगों में नहीं लगता। वह भगवत भजन कीर्तन, उपासना-ध्यान में ही संलग्न रहता है। भगवान् मेरे हैं और मैं उनका हूँ; इस धारणा के साथ अन्यन्य चित्त जो साधना करता है, वह बन्धन मुक्त हो जाता है। उसके द्वारा अपने आपको भगवान् के श्री चरणों में अर्पित करके अनन्य मन से जो कुछ भी शारीरिक, व्यावहारिक, लौकिक, वैदिक, पारमार्थिक कार्य किया जाता है, वह सब प्रभु की प्रसन्नता के लिए ही होता है।
The behaviour of great souls, saints, ascetics, who remember-pray the Almighty is opposite to the demonic tendencies-nature. They are like the God due to the presence of virtuousness, righteousness, piousness, the Sat-holiness in them. Their nature makes them divine. Here, the divine and material nature-tendencies are different. Their physical body is possessed with divine qualities. Divine qualities-characteristics are not earned by the humans, but they are granted by the Almighty (over the basis of the virtuous, righteous, pious deeds in earlier births) and are already present in the humans, being a component of the God. These qualities grant politeness, simplicity, lack of ego-proud, to the holy persons. The Almighty is since ever, forever uncontaminated-pure and Supreme. One who has learnt this and follows it with firmness-determination is not deviated by the material or divine comforts. He remains devoted-dedicated to the God and believes that he is for the God and the God too is for him. He is set free from all material bonds, ties, connections leading to Salvation. Whatever is done by him Vaedic, physical, practical-behavioural, earthly or divine for the benefit-service of others, by devoting himself to the Almighty, is meant for pleasing the God.
भगवती आराधना BHAGWATI ARADHNA ::
या देवी सर्वभूतेषु विष्णुमानेयति शब्दिता 
नमस्तस्ये नमस्तस्ये नमस्तस्ये नमो नम:।
या देवी सर्वभूतेषु कांतिरूपेण संस्थिता 
नमस्तस्ये नमस्तस्ये नमस्तस्ये नमो नम:।    
या देवी सर्वभूतेषु लक्ष्मीरूपेण संस्थिता 
नमस्तस्ये नमस्तस्ये नमस्तस्ये नमो नम:।
या देवी सर्वभूतेषु वृत्तिरूपेण संस्थिता 
नमस्तस्ये नमस्तस्ये नमस्तस्ये नमो नम:।
या देवी सर्वभूतेषु स्मृतिरूपेण संस्थिता 
नमस्तस्ये नमस्तस्ये नमस्तस्ये नमो नम:।
या देवी सर्वभूतेषु दयारूपेण संस्थिता 
नमस्तस्ये नमस्तस्ये नमस्तस्ये नमो नम:।
या देवी सर्वभूतेषु बुद्धिरुपेण संस्थिता 
नमस्तस्ये नमस्तस्ये नमस्तस्ये नमो नम:।
या देवी सर्वभूतेषु निद्रारूपेण संस्थिता 
नमस्तस्ये नमस्तस्ये नमस्तस्ये नमो नम:।
या देवी सर्वभूतेषु क्षुधारूपेण संस्थिता 
नमस्तस्ये नमस्तस्ये नमस्तस्ये नमो नम:।
या देवी सर्वभूतेषु छायारूपेण संस्थिता 
नमस्तस्ये नमस्तस्ये नमस्तस्ये नमो नम:।
या देवी सर्वभूतेषु शक्तिरूपेण संस्थिता 
नमस्तस्ये नमस्तस्ये नमस्तस्ये नमो नम:।
या देवी सर्वभूतेषु तृष्णारूपेण संस्थिता 
नमस्तस्ये नमस्तस्ये नमस्तस्ये नमो नम:।
या देवी सर्वभूतेषु क्षांतिरूपेण संस्थिता 
नमस्तस्ये नमस्तस्ये नमस्तस्ये नमो नम:।
या देवी सर्वभूतेषु लज्जारूपेण संस्थिता 
नमस्तस्ये नमस्तस्ये नमस्तस्ये नमो नम:।
या देवी सर्वभूतेषु शांतिरूपेण संस्थिता 
नमस्तस्ये नमस्तस्ये नमस्तस्ये नमो नम:।
या देवी सर्वभूतेषु श्रद्धारूपेण संस्थिता 
नमस्तस्ये नमस्तस्ये नमस्तस्ये नमो नम:।
या देवी सर्वभूतेषु तुष्टिरूपेण संस्थिता 
नमस्तस्ये नमस्तस्ये नमस्तस्ये नमो नम:।
या देवी सर्वभूतेषु मातृरूपेण संस्थिता 
नमस्तस्ये नमस्तस्ये नमस्तस्ये नमो नम:।
या देवी सर्वभूतेषु भ्रांतिरूपेण संस्थिता 
नमस्तस्ये नमस्तस्ये नमस्तस्ये नमो नम:।
माता सती ने अपने पिता दक्ष के भगवान् शिव के प्रति दुराग्रह से निराश होकर योगाग्नि द्वारा स्वयं को भस्म कर दिया। देवयोग से उन्होंने पुनः पर्वतराज हिमालय और पितृ कन्या मैना के घर में पुनर्जन्म ग्रहण किया। देवी माँ पार्वती ने भगवान् शिव को पुनः पाने के लिए कठोर तप किया। इनके तप से प्रसन्न होकर महादेव ने पार्वती को पत्नी रुप में स्वीकार कर लिया। विवाह के पश्चात देवी पार्वती अपने पति 
भगवान् शिव के साथ कैलाश पर्वत पर चली गई। माँ पार्वती का हर साल नवरात्र के नौ दिनों में पृथ्वी पर माता-पिता से मिलने के लिए आगमन होता है। नवरात्र के पहले दिन माँ के शैलपुत्री रुप की पूजा की जाती है। भगवती शैलपुत्री भगवान् शिव की अर्धांगिनी है। भगवान् शिव के साथ नित्य इनका निवास होने के कारण इनके स्वरुप में महादेव की झलक मिलती है। शैलपुत्री के वाहन वृषभ हैं। माँ के दाहिने हाथ में त्रिशूल और बाएं हाथ में कमल पुष्प सुशोभित है। त्रिशूल इस बात का द्योतक है कि मां अपने भक्तों की रक्षा करती हैं और कमल प्रतीक है कि भक्तों को माँ से हर प्रकार की रिद्घि-सिद्घि आशीर्वाद की प्राप्ति का।
रक्षांसि यत्रोग्रविषाश्च नागा यत्रारयो दस्युबलानि यत्र; 
दावानलो यत्र तथाब्धिमध्ये तत्र स्थिता त्वं परिपासि विश्वम्॥1॥ 
Rakshaansi Yatrogravishaashcha Naaga Yatraarayo Dasyubalaani Yatra; Davaanalo Yatra Tathabdhimadhye Tatra Sthita Tvam Paripaasi Vishvam.
देवि प्रपन्नार्तिहरे प्रसीद प्रसीद मातर्जगतोखिलस्य; 
प्रसीद विश्वेश्वरि पाहि विश्वं त्वमीश्वरी देवि चराचरस्य॥2॥ 
Devi Prapannaartihare Praseed Praseed Maatarjgatokhilasya; Praseed Vishveshvari Paahi Vishvam Tvameeshwaree Devi Characharasya.
जयन्ती मंगला काली भद्रकाली कपालिनी; 
दुर्गा क्षमा शिवा धात्री स्वाहा स्वधा नमोस्तु ते॥3॥ 
Jayanti Mangla Kaali Bhadrakaali Kapalinee; Durga Kshama Shiva Dhatri Swaha Svadha Namostu Te.
सर्वभूता यदा देवी स्वर्गमुक्तिप्रदायिनी;  
त्वं स्तुता स्तुतये का वा भवन्तु परमोक्तयः॥4॥ 
Sarvbhoota Yada Devi Swargmuktipradaayinee; Tvam Stutaa Stutaye Ka Va Bhavntu Parmoktayah.
नतेभ्यः सर्वदा भक्त्या चण्डिके दुरितापहे; 
रूपं देहि जयं देहि यशो देहि द्विषो जहि॥5॥ 
Natebhyah Sarvada Bhaktya Chandike Duritaapahe; Roopam Dehi Jayam Dehi Yasho Dehi Dvisho Jahi.
प्रणतानां प्रसीद त्वं देवि विश्वार्तिहारिणि; 
त्रैलोक्यवासिनामीड्ये लोकानां वरदा भव॥6॥ 
Prantaanaam Praseed Tvam Devi Vishvaartihaarini;  Trailokyavaasinaameedye Lokaanaam Varda Bhav.
देहि सौभाग्यमारोग्यं देहि मे परमं सुखम्; 
रूपं देहि जयं देहि यशो देहि द्विषो जहि॥7॥ 
Dehi Saubhagyamaarogyam Dehi Me Paramam Sukham;  Roopam Dehi Jayam Dehi Yasho Dehi Dvisho Jahi.
हिनस्ति दैत्यतेजांसि स्वनेनापूर्य या जगत्; 
सा घण्टा पातु नो देवि पापेभ्योनः सुतानिव॥8॥ 
Hinasti Daityatejaansi Svanenaapurya Yaa Jagat; Saa Ghanta Paatu No Devi Paapebhyonah Sutaaniv.
यस्याः प्रभावमतुलं भगवाननन्तो ब्रह्मा हरश्च न हि वक्तमलं बलं च; सा चण्डिकाखिलजगत्परिपालनाय नाशाय चाशुभभयस्य मतिं करोतु॥9॥ 
Yasyah Prabhavmatulam Bhagavaanananto Brahma Harashch Na Hi Vaqtumalam Balam Ch; Saa Chandi.
ॐ शैलपुत्री मैया रक्षा करो। ॐ जगजननि देवी रक्षा करो। 
ॐ नव दुर्गा नमः। ॐ जगजननी नमः। 
ॐ ब्रह्मचारिणी मैया रक्षा करो। ॐ भवतारिणी देवी रक्षा करो। 
ॐ नव दुर्गा नमः। ॐ जगजननी नमः। 
ॐ चंद्रघणटा चंडी रक्षा करो। ॐ भयहारिणी मैया रक्षा करो। 
ॐ नव दुर्गा नमः। ॐ जगजननी नमः। 
ॐ कुषमांडा तुम ही रक्षा करो। ॐ शक्तिरूपा मैया रक्षा करो। 
ॐ नव दुर्गा नमः। ॐ जगजननी नमः। 
ॐ स्कन्दमाता माता मैया रक्षा करो। ॐ जगदम्बा जननि रक्षा करो। 
ॐ नव दुर्गा नमः। ॐ जगजननी नमः। 
ॐ कात्यायिनी मैया रक्षा करो। ॐ पापनाशिनी अंबे रक्षा करो। 
ॐ नव दुर्गा नमः। ॐ जगजननी नमः। 
ॐ कालरात्रि काली रक्षा करो। ॐ सुखदाती मैया रक्षा करो। 
ॐ नव दुर्गा नमः। ॐ जगजननी नमः। 
ॐ महागौरी मैया रक्षा करो। ॐ भक्तिदाती रक्षा करो। 
ॐ नव दुर्गा नमः। ॐ जगजननी नमः। 
ॐ सिद्धिरात्रि मैया रक्षा करो। ॐ नव दुर्गा देवी रक्षा करो।
ॐ नव दुर्गा नमः। ॐ जगजननी नमः।
जय भगवती देवि नमो वरदे स्तोत्रम् 🌺
जय भगवती देवि नमो वरदे,
जय पापविनाशिनि बहुफलदे ॥
जय शुम्भनिशुम्भविनाशिनि देवि,
जय मधुमुखदैत्यप्रमाथिनि देवि ॥
जय चण्डमुण्डविनाशिनि देवि,
जय महिषासुरमार्दिनि देवि ॥
जय धूम्रविलोचनमर्दिनि देवि,
जय धनुर्‌विद्यानुत्तमदेवि ॥
जय रणचण्डि जय जय महादेवि,
जय जय दुर्गे जय जय भवानी ॥
जय जय अम्बे जय त्रिपुरसुन्दरी,
जय जय करुणामयि जय जगदम्बे ॥
भगवती देवी स्तोत्र के लाभ
1. 🕉 नकारात्मक शक्तियों से रक्षा
यह स्तोत्र नकारात्मक ऊर्जा, भय, बुरे सपनों, नज़र दोष और बुरी आत्माओं से रक्षा करता है।
देवी दुर्गा की शक्ति का आह्वान होने से मन और घर में सकारात्मक कंपन (vibrations) बनते हैं।
2. 💪 आत्मविश्वास और साहस बढ़ता है
नियमित पाठ करने से भय, असुरक्षा और तनाव दूर होकर आत्मबल बढ़ता है।
कठिन समय में व्यक्ति को अंदर से “माँ की शक्ति” का एहसास होता है।
3. 💰 सुख-समृद्धि और कार्यसिद्धि
“नमो वरदे” का अर्थ है “हे वर देने वाली देवी” —
यानी यह स्तोत्र पढ़ने से मनोकामनाएँ पूर्ण होती हैं, धन और सफलता के योग बनते हैं।
4. 🧘‍♀️ मानसिक शांति और एकाग्रता
रोज़ सुबह या शाम इसे श्रद्धा से पढ़ने से मन शांत होता है,
क्रोध और बेचैनी कम होती है, ध्यान लगाना आसान होता है।
5. 💖 आध्यात्मिक उन्नति
यह स्तोत्र साधक को भक्ति, श्रद्धा और आत्मशक्ति की ओर ले जाता है।
देवी के प्रति प्रेम और समर्पण से जीवन में प्रकाश आता है।
6. 🌸 कठिनाइयों से मुक्ति
जो व्यक्ति जीवन में रुकावटें, संकट या शत्रुजन्य भय झेल रहा हो,
उसके लिए यह स्तोत्र “दुर्गा कवच” जैसा प्रभाव देता है।
📿 पाठ का सही तरीका
स्नान कर साफ कपड़े पहनकर माता की मूर्ति या फोटो के सामने दीप जलाएँ।
3, 9 या 11 बार “जय भगवती देवी नमो वरदे” बोलें।
फिर पूरे स्तोत्र का शांत मन से पाठ करें।
पाठ के बाद “ॐ दूँ दुर्गायै नमः” 9 बार जपें।
Contents of these above mentioned blogs are covered under copyright and anti piracy laws. Republishing needs written permission from the author. ALL RIGHTS RESERVED WITH THE AUTHOR.
संतोष महादेव-धर्म विद्या सिद्ध व्यास पीठ (बी ब्लाक, सैक्टर 19, नौयडा)
skbhardwaj1951@gmail.com