PtSantoshBhardwaj
dharmvidya.wordpress.com hindutv.wordpress.com santoshhastrekhashastr.wordpress.com bhagwatkathamrat.wordpress.com jagatgurusantosh.wordpress.com santoshkipathshala.blogspot.com santoshsuvichar.blogspot.com santoshkathasagar.blogspot.com bhartiyshiksha.blogspot.com santoshhindukosh.blogspot.com palmistryencyclopedia.blogspot.com
santoshvedshakti.blogspot.com
गणेशाम्बिका पूजा हेतु किसी पात्र में चावल भर कर उसपर कुंकुमादि से अष्टदल या स्वास्तिक बना लें। दो सुपारी में मौली लपेट कर उस पात्र में रख दें एक पात्र आगे में रख लें जिसमें जल-पंचामृत अर्पित करना है और आगे की विधि से पूजा करें।
ध्यान :: अक्षत पुष्प लेकर गौरी-गणेश का ध्यान करें :-
गजाननं भूतगणादिसेवितं कपित्थजम्बूफलचारुभक्षणम्।
उमासुतं शोक विनाशकारकं नमामि विघ्नेश्वरपादपकजम्॥
ॐ नमो देव्यै महादेव्यै शिवायै सततं नमः।
नमःप्रकृत्यै भद्रायै नियताःप्रणताःस्मतां।
आवाहन :: अक्षतपुष्पादि लेकर आवाहन करें :-
ॐ हे हेरम्ब त्वमेह्येहि अम्बिकात्र्यम्बकात्मज।
सिद्धिबुद्धिपते त्र्यक्ष लक्षभालपितुः पितः॥
ॐ गणानान्त्वा गणपति गूं हवामहे प्रियाणान्त्वा प्रियपति गूं हवामहे निधीनान्त्वा निधिपति गूं हवामहे व्वसो मम।
आहमाजानि गर्ब्भधमात्वमजासि गर्ब्भधम्॥
ॐ अम्बे अम्बिके अम्बालिके न मा नयति कश्चन।
ससस्त्यस्वकः सुभद्रिकाङ्काम्पीलवासिनीम्॥
ॐ भू र्भुवः स्वः सिद्धि बुद्धि सहिताय श्रीमन्महा गणाधिपतये नमः गणाधिपतिमावाहयामि। ॐ भू र्भुवः स्वः गौर्यै नमः गौरी मावाहयामि।
कहते हुए हाथ के पुष्पाक्षतादि सामने दोने में रख कर दोनों हाथों को उल्टा एकत्र कर स्थापित भावमुद्रा का प्रदर्शन करे और पुनः मन्त्रोच्चारण करें :-
ॐ मनो जूतिर्जुषतामाज्यस्य बृहस्पतिर्यज्ञमिमं
तनोत्वरिष्टंयज्ञ गूं समिमं दधातु।
विश्वे देवास इह मादयन्तामों ३ प्रतिष्ठ।
ॐभूर्भुवःस्वः गणेशाम्बिकाभ्यां नमः। गणेशाम्बिके इहागच्छतं इह तिष्ठतं।
मम कृतां पूजां गृह्णीतं मम सकुटुम्बस्य
सपरिजनस्य च सर्वात्मना कल्याणं च कुरुतं।
आसन :: पुनः सूत्र सहित पुष्पाक्षत लेकर आसनार्थ मंत्र बोलें :-
ॐ विचित्ररत्नखचितं दिव्यास्तरणसंयुतम्।
स्वर्णसिंहासनं चारु गृह् णीष्वसुरपूजित॥
ॐभू र्भुवः स्वः गणेशाम्बिकाभ्यां नमः।
आवाहित गणेशाम्बिका पर छोड़ दें।
पाद्य :: आचमनी या आम्रपल्लव से जल लेकर पाद्यमन्त्रोच्चारण करते हुए जल प्रदान करे :
ॐ सर्वतीर्थसमुदभूतं पाद्यं गन्धादिभिर्युतम्।
विघ्नराज गृहाणेमं भगवन् भक्तवत्सलः॥
ॐ भू र्भुवः स्वः गणेशाम्बिकाभ्यां नमः पादयोः पाद्यं समर्पयामि।
अर्ध्य ::चन्दनादि मिश्रित जल पुनः लेकर,मन्त्रोच्चारण पूर्वक अर्घ्य प्रदान करें :-
ॐ गणाध्यक्ष नमस्तेऽस्तु गृहाण करुणाकर।
अर्घ्यं च फल संयुक्तं गन्धपुष्पाक्षतैर्युतम्॥
ॐ भू र्भुवः स्वः गणेशाम्बिकाभ्यां नमः हस्तयोर्घ्यं समर्पयामि।
आचमन :: चन्दन-कर्पूरादि मिश्रित जल पुनः लेकर, मन्त्रोच्चारण पूर्वक आचमन प्रदान करें :-
ॐ विनायक! नमस्तुभ्यं त्रिदशैरभिवन्दित।
गंगोदकेन देवेश कुरुष्वाचमनं प्रभो॥
ॐ भू र्भुवः स्वः गणेशाम्बिकाभ्यां नमः आचमनीयं समर्पयामि।
स्नान :: दूध, दही, घी, गुड़ और मधु मिश्रित पंचामृत से एकत्र वा पाँचों चीजों से अलग-अलग स्नान करायें।
दुग्धस्नान ::
ॐ पयः पृथिव्यां पय ओषधीषु पयो दिव्यन्तरिक्षे पयोधाः।
पयश्वतीः प्रदिशः सन्तु मह्यम्॥
कामधेनुसमुद्भूतं सर्वेषां जीवनं परम्।
पावनं यज्ञहेतुश्च पयः स्नानार्थमर्पितम्॥
ॐ भू र्भुवः स्वः गणेशाम्बिकाभ्यां नमः दुग्धस्नानं समर्पयामि।
दुग्धस्नान करायें।
दधिस्नान ::
ॐ दधिक्राव्णो अकारिषं जिष्णोरश्वस्य वाजिनः।
सुरभि नो मुखा करत्प्रणआयु गूं षि तारिषत्॥
पयस्सतु समुद्भूतं मधुराम्लं शशिप्रभम्।
दध्यानीतं मया देव स्नानार्थं प्रतिगृह्यतां॥
ॐ भू र्भुवः स्वः गणेशाम्बिकाभ्यां नमः दधि स्नानं समर्पयामि।
दधि स्नान करायें।
घृतस्नान ::
ॐ घृतं मिमिक्षे घृतमस्य योनिर्घृते श्रितो घृतमवस्य धाम।
अनुष्वधमावह मादयस्व स्वाहाकृतं वृषभ वक्षि हव्यम्॥
घृतं तुभ्यं प्रदास्यामि स्नानार्थं प्रतिगृह्यतां॥
ॐ भूर्भुवःस्वः गणेशाम्बिकाभ्यां नमः घृतस्नानं समर्पयामि।
घृतस्नान करायें।
मधुस्नान ::
ॐ मधु वाता ऋतायते मधु क्षरन्ति सिन्धवः। माध्वीर्नः सन्त्वोषधीः।
मधु नक्तमुतोषसो मधुमत्पार्थिव गूं रजः। मधु द्यौरस्तु नः पिता॥
मधुमान्नो वनस्पतिर्मधुमां२ अस्तु सूर्यः माध्वीर्गावो भवन्तु नः॥
पुष्परेणुसमुद्भूतं सुस्वादु मधुरं मधु।
तेजः पुष्टिकरं दिव्यं स्नानार्थं प्रतिगृह्यतां॥
ॐ भू र्भुवः स्वः गणेशाम्बिकाभ्यां नमः मधुस्नानं समर्पयामि।
मधु स्नान करायें।
शर्करास्नान ::
ॐ अपा गूं रसमुद्वयस सूर्ये सन्त गूं समाहितम्।
अपा गूं रसस्य यो रसस्तं वो गृह्णाम्युत्तमुपयामगृहीतोऽसीन्द्राय
त्वा जुष्टं गृह्णाम्येष ते योनिरिन्द्राय त्वा जुष्टतमम्॥
इक्षुरससमुद्भूतां शर्करां पुष्टिदां शुभाम्।
मलापहारिकां दिव्यां स्नानार्थं प्रतिगृह्यतां॥
ॐ भू र्भुवः स्वः गणेशाम्बिकाभ्यां नमः शर्करास्नानं समर्पयामि।
पञ्चामृत स्नान ::
ॐ पञ्चामृतं मया नीतं पयो दधि घृतं मधु।
शर्करा च समायुक्तं स्नानार्थं प्रतिगृह्यतां॥
ॐ भू र्भुवः स्वः गणेशाम्बिकाभ्यां नमः पञ्चामृतंसमर्पयामि॥
शुद्ध स्नान :: अब शुद्ध जल से स्नान करायें :-
ॐ मन्दाकिन्यास्तु यद्वारि सर्वपापहरं शुभम्।
तदिदं कल्पितं देव ! स्नानार्थं प्रतिगृह्यताम्॥
ॐ भू र्भुवः स्वः गणेशाम्बिकाभ्यां नमः शुद्ध स्नानीयं जलं समर्पयामि।
स्नानांग आचमन :: स्नान के पश्चात् भी आचमन का विधान है, अतः प्रदान करें :-
ॐ सर्वतीर्थसमायुक्तं सुगन्धिनिर्मलं जलं।
आचम्यतां मया दत्तं गृहाण परमेश्वर॥
ॐ भू र्भुवः स्वः गणेशाम्बिकाभ्यां नमः स्नानांगाचमनीयं जलं समर्पयामि।
वस्त्रोपवस्त्र :: स्नान के पश्चात् वस्त्र और उपवस्त्र समर्पित करें :-
ॐ शीतवातोष्णसन्त्राणं लज्जाया रक्षणं परं।
देहालङ्कारणं वस्त्रं अतः शान्तिं प्रयच्छ मे॥
ॐ भू र्भुवः स्वः गणेशाम्बिकाभ्यां नमः वस्त्रोपवस्त्रं समर्पयामि।
वस्त्रोपवस्त्र के बाद पुनः आचमनीय जल प्रदान करें :-
ॐ भू र्भुवः स्वः गणेशाम्बिकाभ्यां नमः
वस्त्रोपवस्त्रान्ते पुनराचमनीयं जलं समर्पयामि।
यज्ञोपवीत ::
ॐ ब्रह्म यज्ञानं प्रथमं पुरस्ताद्विषीमतः सुरुचोव्वेन आवः।
स बुध्न्या उपमाऽअस्यविष्ठाः शतश्चयोनिमशतश्चव्विवः॥
ॐ नवभिस्तन्तुभिर्युक्तं त्रिगुणं देवतामयं।
उपवीतं मया दत्तं गृहाण गणनायक॥
ॐ भू र्भुवः स्वः गणेशाय नमः यज्ञोपवीतं समर्पयामि।
उपवीत के बाद पुनः आचमनीय जल प्रदान करें :-
ॐ भू र्भुवः स्वः गणेशाय नमः यज्ञोपवीतान्ते पुनराचमनीयं जलं समर्पयामि॥
चन्दन (क्रमशः चन्दन, कुंकुम, अबीर, सिन्दूरादि दें :-
ॐ श्रीखण्डचन्दनं दिव्यं गन्धाढ्यं सुमनोहरं।
विलेपनं सुरश्रेष्ठ चन्दनं प्रतिगृह्यताम्॥
ॐ भू र्भुवः स्वः गणेशाम्बिकाभ्यां नमः चन्दनं समर्पयामि।
श्वेत चन्दन समर्पित करें।
ॐ गन्धद्वारां दुराधर्षां नित्यपुष्टां करीषिणीं।
ईश्वरीं सर्वभूतानां तामिहोपह्वये श्रियम्॥
ॐ भू र्भुवः स्वः गणेशाम्बिकाभ्यां नमः रक्तचन्दनं समर्पयामि।
रक्त चन्दन समर्पित करें।
ॐ कुङ्कुमं कामदंदिव्यं कामिनीकामसम्भवं।
कुङ्कुमेनार्चनं देवं गृहाण परमेश्वर॥
ॐ भू र्भुवः स्वः गणेशाम्बिकाभ्यां नमः,कुङ्कुमम् समर्पयामि।
कुंकुम समर्पित करें।
ॐ नाना परिमलैर्द्रव्यैर्निर्मितं चूर्णमुत्तमं।
अबीरनामकंदिव्यं गन्धं चारु प्रगृह्यतां॥
ॐ भू र्भुवः स्वः गणेशाम्बिकाभ्यां नमः नानापरिमलद्रव्याणि समर्पयामि।
अबीर, हरिद्राचूर्ण इत्यादि विविध परिमल द्रव्य सपर्पित करें।
ॐ सिन्दूरं शोभनं रक्तं सौभाग्यसुखवर्धनम्।
शुभदं कामदं चैव सिन्दूरं प्रतिगृह्यताम्॥
ॐ भू र्भुवः स्वः गणेशाम्बिकाभ्यां नमः सिन्दूरं समर्पयामि।
सिन्दूर समर्पित करें। ज्ञातव्य है कि पुरुष देवता होते हुए भी गणेश जी को सिन्दूर अर्पित किया जाता है।
अक्षतं ::
ॐ अक्षताश्च सुरश्रेष्ठाः कुङ्कुमाक्ताः सुशोभिताः।
मया निवेदिता भक्त्या गृहाण परमेश्वर॥
ॐ भू र्भुवः स्वः गणेशाम्बिकाभ्यां नमः अक्षतं समर्पयामि।
हरिद्रा मिश्रित अक्षत समर्पित करें।
पुष्प-माला ::
ॐ माल्यादीनिसुगन्धीनि मालत्यादीनि वै प्रभो।
मयाऽहृतानि पुष्पाणि पूजार्थं प्रतिगृह्यतां॥
ॐ भू र्भुवः स्वः गणेशाम्बिकाभ्यां नमः पुष्पं,पुष्पमाल्यांच समर्पयामि।
विविध पुष्प एवं पुष्प माला समर्पित करें।
दूर्वा ::
ॐ त्वं दूर्वेऽमृतजन्मासि वन्दितासि सुरैरपि।
सौभाग्यं सन्ततिं देहि सर्वकार्यकरी भव॥
दूर्वाङ्कुरान् सुहरितानमृतान् मङ्गलप्रदान्।
आनीतांस्तव पूजार्थं गृहाण गणनायक॥
ॐ काण्डात्काण्डात् प्ररोहन्ती परुषः परुषस्परि।
एवानो दूर्वे प्रतनु सहस्रेण शतेन च॥
ॐ भू र्भुवः स्वः गणेशाय नमः दूर्वांकुरान् समर्पयामि।
गणेश जी को तीन, पाँच, सात की सँख्या में दूर्वा और तद्अंकुर समर्पित करें।
बिल्वपत्र ::
ॐ अमृतोद्भवं च श्रीवृक्षं शङ्करस्य सदा प्रियम्।
बिल्वपत्रं प्रयच्छामि पवित्रं ते सुरेश्वर॥
ॐ भू र्भुवः स्वः गणेशाय नमः बिल्वपत्रं समर्पयामि।
गणेश जी को बिल्व पत्र समर्पित करें।
शमीपत्र ::
ॐ शमी शमय मे पापं शमी लोहितकंटका।
धारिण्यर्जुनबाणानां रामस्य प्रियवादिनी॥
ॐ भू र्भुवः स्वः गणेशाम्बिकाभ्यां नमः शमीपत्रं समर्पयामि।
शमी पत्र पाँच या ग्यारह की सँख्या में अर्पित करें।
सुगन्धित तैल-इत्रादि ::
ॐ चम्पकाशोकवकुलमालतीमोगरादिभिः।
वासितं स्निग्धताहेतु तैलं चारु प्रगृह्यतां॥
स्नेहं गृहाण सस्नेह लोकेश्वर दयानिधे।
भक्त्या दत्तं मया देव स्नेहं ते प्रतिगृह्यतां॥
ॐ भू र्भुवः स्वः गणेशाम्बिकाभ्यां नमः सुगन्धित द्रव्यादि समर्पयामि।
विविध सुगन्धित तैल,इत्र आदि समर्पित करें।
धूप ::
ॐ धूरसि धूर्व धूर्वन्तं धूर्व तं योऽस्मान् धूर्वति तं धूर्व यं वयं धूर्वामः।
देवानामसि वह्नितम गूं सस्नितमं पप्रितमं जुष्टतमं देवहूतमम्॥
ॐ वनस्पतिरसोद्भूतो गन्धाढ्यो गन्ध उत्तमः।
आघ्रेयः सर्वदेवानां धूपोऽयं प्रतिगृह्यतां॥
ॐ भू र्भुवः स्वः गणेशाम्बिकाभ्यां नमः धूपमाघ्रापयामि।
देवदार धूप, धूना, गूगल, नागरमोथा अथवा अन्य सुगन्धित अगरु आदि धूप दिखायें। ज्ञातव्य है कि बाँस की तिल्लियों में लपेट कर बनायी गयी अगरबत्तियों का आजकल चलन है, इसका उपयोग कदापि न करें।
दीप ::
ॐ अग्निर्ज्योतिर्ज्योतिरग्निःस्वाहा सूर्योज्योतिर्ज्योतिः सूर्यः स्वाहा।
अग्निर्वर्चो ज्योतिर्वर्चः स्वाहा सूर्यो वर्चो ज्योतिर्वर्चः स्वाहा॥
ज्योतिः सूर्यः सूर्यो ज्योतिः स्वाहा।
ॐ साज्यं च वर्तिसंयुक्तं वह्निनायोजितं मया।
दीपं गृहाण देवेश त्रैलोक्य तिमिरापहं॥
भक्त्या दीपं प्रयच्छामि देवाय परमात्मने।
त्राहि मां निरयाद्घोराद्दीपज्योतिर्नमोऽस्तु ते॥
ॐ भू र्भुवः स्वः गणेशाम्बिकाभ्यां नमः दीपं दर्शयामि।
दीपक दिखायें हाथ अवश्य धोलें।
नैवेद्य :: नैवेद्य को जल प्रोक्षित कर,गन्ध-पुष्पादि से आक्षादित करके, सामने रखकर, चतुष्कोण जल का घेरा लगावे और मन्त्र बोलते हुए दूर्वा छोड़े :-
ॐ नाभ्या आसीदन्तरिक्ष गूं शीर्ष्णो द्यौः समवर्तत।
पद्भ्यां भूमिर्दिशः श्रोत्रात्तथा लोकाँ २ अकल्पयन्॥
ॐ अमृतोपस्तरणमसि स्वाहा। ॐ प्राणाय स्वाहा। ॐ अपानाय स्वाहा।
ॐ समानाय स्वाहा। ॐ उदानाय स्वाहा। ॐ व्यानाय स्वाहा।
ॐ अमृतापिधानमसि स्वाहा।
शर्कराखण्डखाद्यानि दधिक्षीरघृतानि च।
आहारं भक्ष्य भोज्यं च नैवेद्यं प्रतिगृह्यतां॥
ॐ भू र्भुवः स्वः गणेशाम्बिकाभ्यां नमः नैवेद्यं निवेदयामि।
नैवेद्यान्ते आचमनीयं जलं समर्पयामि।
नैवेद्य के बाद आचमनीय जल समर्पित करें।
अखण्ड ऋतुफल ::
ॐ याफलिनीर्याऽफला अपुष्पा याश्च पुष्पिणीः।
बृहस्पतिप्रसूतास्ता नो मुञ्चन्त्व गूं ह सः॥
अखण्ड (बिना कटा हुआ) मौसमी फल-केला, अंगूर, अमरुद, सेव, नारंगी; जो भी उपलब्ध हो,अर्पित करे। किसी भी पूजन कार्य में मूली, गाजर, चुकन्दर आदि का उपयोग न करें। ये सर्वदा त्याज्य कन्द हैं। शक्करकन्द या मिश्रीकन्द-सुथनी उपयोग में लाया जा सकता है।
ॐ इदं फलं मया देव स्थापितं पुरतस्तव।
तेन मे सफलावाप्तिर्भवेज्जन्मनि चन्मनि॥
ॐ भू र्भुवः स्वः गणेशाम्बिकाभ्यां नमः ऋतुफलानि समर्पयामि।
पुनराचमनीयं जलं समर्पयामि।
पुनः आचमनीय जल समर्पित करें।
ताम्बूलादि मुखशुद्धि ::
ॐ यत्पुरुषेण हविषा देवा यज्ञमतन्वत।
वसन्तोऽस्यासीदाज्यं ग्रीष्म इध्मः शरद्धविः॥
ॐ पूगीफलं महद्दिव्यं नागवल्लीदलैर्युतम्।
एलादिचूर्णसंयुक्तं ताम्बूलं प्रतिगृह्यताम्॥
ॐ भू र्भुवः स्वः गणेशाम्बिकाभ्यां नमः मुखवासार्थम्
एलालवंगपूगीफलसहितं ताम्बूलं समर्पयामि।
पान, सुपारी, लौंग, इलाइची, कपूर इत्यादि युक्त बीड़ा समर्पित करें।
दक्षिणा :-
ॐ हिरण्यगर्भः समवर्तताग्रे भूतस्य जातः पतिरेक आसीत्।
स दाधार पृथिवीं द्यामुतेमां कस्मै देवाय हविषा विधेम्॥
हिरण्यगर्भगर्भस्थं हेमबीजं विभावसोः।
अनन्तपुण्यफलदमत्तः शान्तिं प्रयच्छ मे॥
ॐ भू र्भुवः स्वः गणेशाम्बिकाभ्यां नमः कृतायाः
पूजायाः साद्गुण्यार्थे दक्षिणाद्रव्यं समर्पयामि॥
दक्षिणा स्वरुप यथाशक्ति द्रव्य समर्पित करें।
आरती :-
ॐ आ रात्रि पार्थिव गूं रजः पितुरप्रायि धामभिः।
दिवः सदा गूं सि बृहती वितिष्ठस आत्वेषं वर्तते तमः॥
ॐ कदलीगर्भसम्भूतं कर्पूरं तु प्रदीपितम्।
आरार्तिकमहं कुर्वे पश्य मे वरदो भव॥
ॐ भू र्भुवः स्वः गणेशाम्बिकाभ्यां नमःआरार्तिकं समर्पयामि।
कपूर की आरती दिखावे और आरती के बाद थोड़ा जल गिरा दें।
जल :
ॐ भू र्भुवः स्वः गणेशाम्बिकाभ्यां नमः नीराजनं समर्पयामि।
पुष्पाञ्जलि ::
ॐ यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवास्तानि धर्माणि प्रथमान्यासन्।
ते ह नाकं महिमानः सचन्त यत्र पूर्वे साध्याः सन्ति देवाः॥
नानासुगन्धि पुष्पाणि यथाकालोद्भवानि च।
पुष्पाञ्जलिर्मया दत्तं गृहाण परमेश्वर॥
ॐ भूर्भुवःस्वः गणेशाम्बिकाभ्यां नमः पुष्पाञ्जलिं समर्पयामि।
दोनों हाथ की अञ्जलि बनाकर पुष्पाञ्जलि समर्पित करें।
प्रदक्षिणा :: व्यावहारिक रुप में, इस कार्य को प्रायः क्रिया समाप्ति के बाद किया जाता है।
ॐ यानि कानि च पापानि जन्मान्तरकृतानि च।
तानि सर्वाणि नश्यन्तु प्रदक्षिणं पदे पदे॥
ॐ भू र्भुवः स्वः गणेशाम्बिकाभ्यां नमः प्रदक्षिणां समर्पयामि।
प्रार्थना : दूर्वा-पुष्प आदि लेकर निम्न प्रार्थना करें :-
विघ्नेश्वराय वरदाय सुरप्रियाय लम्बोदराय सकलाय जगद्धिताय।
नागाननाय श्रुतियज्ञविभूषिताय गौरीसुताय गणनाथ नमो नमस्ते॥
भक्तार्तिनाशनपराय गणेश्वराय सर्वेश्वराय शुभदाय सुरेश्वराय।
विद्याधराय विकटाय च वामनाय भक्तप्रसन्नवरदाय नमो नमस्ते॥
नमस्ते ब्रह्मरूपाय विष्णुरूपाय ते नमः नमस्ते रुद्ररुपाय करिरूपाय ते नमः।
विश्वरुपस्वरूपाय नमस्ते ब्रह्मचारिणे भक्तप्रियाय देवाय नमस्तुभ्यं विनायक॥
त्वां विघ्नशत्रुदलनेति च सुन्दरेति भक्तप्रियेति सुखदेति फलप्रदेति।
विद्याप्रदेत्यघहरेति च ये स्तुवन्ति तेभ्यो गणेश वरदो भव नित्यमेव॥
त्वं वैष्णवी शक्तिरनन्तवीर्या विश्वस्य बीजं परमासि माया।
सम्मोहितं देवि समस्तमेतत् त्वं वै प्रसन्ना भुवि मुक्तिहेतुः॥
श्री गणेश पूजन :: श्री गणेश चतुर्थी पर गणेश जी की पूजन में वेद मंत्र का उच्चारण किया जाता है। स्नान करने के पश्चात अपने पास समस्त सामग्री रख लें फिर आसन पर पूर्व दिशा की ओर मुख करके आसन पर बैठकर तीन बार निम्न मंत्र बोलकर आचमन करें।
ॐ केशवाय नम:। ॐ नारायणाय नम:। ॐ माधवाय नम:।
आचमन के पश्चात हाथ में जल लेकर "ॐ ऋषिकेशाय नम:" बोलकर हाथ धो लें।
हाथ धोने के बाद पवित्री धारण करें, पवित्री के बाद बाएं हाथ में जल लेकर दाहिने हाथ से अपने ऊपर और पूजन सामग्री पर छिड़क ले।
ॐ पुण्डरीकाक्ष पुनातु, ॐ पुण्डरीकाक्ष पुनातु, ॐ पुण्डरीकाक्ष पुनातु।
बोलकर गणेश जी एवं अम्बिका (सुपारी में मौली लपेटकर) को स्थापित करें निम्न मंत्र बोलकर आवाहन करें।
ॐ गणेशाम्बिकाभ्यां नम:।
फिर कामना-विशेष का नाम लेकर संकल्प ले लें अर्थात दाहिने हाथ में जल, सुपारी, सिक्का, फूल एवं चावल लेकर जिस निमित्त पूजन कर रहे है उसका मन में उच्चारण करके थाली या गणेश जी के सामने छोड़ दें।
अब हाथ में चावल लेकर गणेश अम्बिका का ध्यान करें।
ॐ भू र्भुव: स्व: सिध्दिबुध्दिसहिताय गणपतये नम:
गणपतिमावाहयामि, स्थापयामि, पूजयामि च।
ॐ भूर्भुव:स्व:गौर्ये नम: गौरीमावाहयामि, स्थापयामि, पूजयामि च।
आसन के लिए चावल चढ़ायें।
ॐ गणेश-अम्बिके नम: आसनार्थे अक्षतान समर्पयामि।
फिर स्नान के लिए जल चढ़ायें।
ॐ गणेशाम्बिकाभ्यां नम: स्नानार्थ जलं समर्पयामि।
फिर दूध चढ़ायें।
ॐ भू र्भुव: स्व:गणेशाम्बिकाभ्यां नम:,पय:स्नानं समर्पयामि।
फिर दही चढ़ायें।
ॐ भू र्भुव: स्व:गणेशाम्बिकाभ्यां नम: दधिस्नानं समर्पयामि।
फिर घी चढ़ायें।
ॐ भूर्भुव:स्व:गणेशाम्बिकाभ्यां नम: घृतस्नानं समर्पयामि!
फिर शहद चढ़ायें।
ॐ भू र्भुव: स्व: गणेशाम्बिकाभ्यां नम: मधुस्नानं समर्पयामि।
फिर शक्कर चढ़ायें।
ॐ भूर्भुव:स्व:गणेशाम्बिकाभ्यां नम: शर्करास्नानं समर्पयामि।
फिर पंचामृत (दूध, दही, शहद, शक्कर एवं घी को मिलाकर) चढ़ायें।
ॐ भू र्भुव: स्व: गणेशाम्बिकाभ्यां नम: पंचामृतस्नानं समर्पयामि।
फिर चन्दन घोलकर चढ़ायें।
ॐ भू र्भुव: स्व: गणेशाम्बिकाभ्यां नम: गंधोदकस्नानं समर्पयामि।
फिर शुद्ध जल डालकर शुद्ध करें।
ॐ भू र्भुव: स्व: गणेशाम्बिकाभ्यां नम:,शुध्दोदकस्नानं समर्पयामि।
फिर उनको आसन पर विराजमान करें। फिर वस्त्र चढ़ायें।
ॐ भू र्भुव: स्व: गणेशाम्बिकाभ्यां नम: वस्त्रं समर्पयामि।
फिर आचमनी जल छोड़ दें, उसके बाद उपवस्त्र (मौली) चढ़ायें।
ॐ भू र्भुव: स्व: गणेशाम्बिकाभ्यां नम: उपवस्त्रं समर्पयामि।
फिर आचमनी जल छोड़ दें, फिर गणेश जी को यज्ञोपवित (जनेऊ) चढ़ायें।
ॐ भू र्भुव: स्व:गणेशाभ्यां नम: यज्ञोपवितं समर्पयामि।
फिर आचमनी जल छोड़ दें। फिर चन्दन लगायें।
ॐ भू र्भुव: स्व: गणेशाम्बिकाभ्यां नम: चंदनानुलेपनं समर्पयामि।
फिर चावल चढ़ायें।
ॐ भू र्भुव: स्व: गणेशाम्बिकाभ्यां नम: अक्षतान समर्पयामि।
फिर फूल-फूलमाला चढ़ायें।
ॐ भू र्भुव: स्व: गणेशाम्बिकाभ्यां नम: पुष्पमालां समर्पयामि।
फिर दूर्वा चढ़ायें।
ॐ भू र्भुव: स्व: गणेशाम्बिकाभ्यां नम: दुर्वाकरान समर्पयामि।
फिर सिन्दूर चढ़ायें।
ॐ भू र्भुव: स्व: गणेशाम्बिकाभ्यां नम: सिन्दूरं समर्पयामि।
फिर अबीर, गुलाल, हल्दी आदि चढ़ायें।
ॐ भू र्भुव: स्व: गणेशाम्बिकाभ्यां नम: नानापरिमलद्रव्याणि समर्पयामि।
फिर सुगंधित (इत्र) चढ़ायें।
ॐ भू र्भुव: स्व: गणेशाम्बिकाभ्यां नम: सुंगधिद्रव्यं समर्पयामि।
फिर धूप-दीप दिखायें।
ॐ भू र्भुव: स्व: गणेशाम्बिकाभ्यां नम: धूप-दीपं दर्शयामि।
फिर ऋषि केशाय नम: बोलकर हाथ धोकर नैवेद्य लगायें।
ॐ प्राणाय स्वाहा। ॐ अपानाय स्वाहा। ॐ समानाय स्वाहा।
ॐ भू र्भुव: स्व: गणेशाम्बिकाभ्यां नम:, नैवेद्यं निवेदयामि।
फिर ऋतुफल चढ़ायें।
ॐ भू र्भुव: स्व: गणेशाम्बिकाभ्यां नम: ऋतुफलानि समर्पयामि।
फिर लौंग-इलायची, सुपारी अर्पित करें। फिर दक्षिणा चढ़ाकर भगवान गणेश जी की आरती करें। फिर परिक्रमा करें। तत्पश्चात भगवान गणेश-अम्बिका से प्रार्थना करें। फिर दाहिने हाथ में जल लेकर पृथ्वी पर छोड़ दें। यह बोलें :-
पूज्य गणेशाम्बिके प्रीयेताम न मम।
इस प्रकार श्री गणेश जी की पूजन कर अपने सम्पूर्ण मनोरथ पूर्ण करें।
श्री गणपति मंत्रोचारण एवं पूजन :: श्री गणेश को सभी देवताओं में सबसे पहले प्रसन्न किया जाता है। श्री गणेश विध्न विनाशक हैं। श्री गणेश जी बुद्धि के देवता हैं; इनका उपवास रखने से मनोकामना की पूर्ति के साथ साथ बुद्धि का विकास व कार्यों में सिद्धि प्राप्त होती है। श्री गणेश को भोग में लडडू सबसे अधिक प्रिय है। विध्नहर्ता की पूजा-अर्चना और व्रत करने से साधक-जातक, व्यक्ति के समस्त संकट दूर होते हैं।
गणपति का ध्यान तथा प्रणाम ::
न ऋते त्वम क्रियते किं चनारे।[ऋग्वेद]
अर्थात गणेश जी महाराज की पूजा अर्चना, ध्यान, वन्दना के बिना कोई भी कार्य प्रारम्भ नहीं होता, आप ही वैदिक देवता हैं आप के उच्चारण से ही वेद पाठ प्रारम्भ होता है, वैदिक ऋचाओं में इनका विशेष अस्तित्व रहा है। इनके आहवान के लिए निम्न मंत्रों का जाप करना चाहिए :-
विघ्नेश्वराय वरदाय सुरप्रियाय, लम्बोदराय सकलाय जगत् हिताय।
नागाननाय श्रुतियज्ञभूषिताय, गौरीसुताय गणनाथ नमो नमस्ते॥
ॐ भूर्भुवः स्वः गणपते।
इहागच्छ इहातिष्ठ सुप्रतिष्ठो भव मम पूजा गृहाण।
ॐ गणानान्त्वा गणपति (गुँ) हवामहे। प्रियाणान्त्वा प्रियपति (गुँ) हवामहे।
निधिनान्त्वा निधिपति (गुँ) हवामहे।
गणेशाष्टक :: जीवन में आने वाली किसी भी प्रकार की कठिनाईयों एवं समस्याओं से मुक्ति पाने हेतु और समस्त कामनाओं की सिद्धि के लिए गणेशाष्टक का पाठ करना उत्तम माना गया है। यह पाठ मन को तृप्त एवं शांत करता है और सुख की अनुभूति प्रदान करने में सक्षम होता है।
गणेश अर्थ :: गणेश शब्द तीन शब्दों की युति अर्थात ग, ण एवं ईश से मिलकर बना है। ग शब्द ज्ञान को दर्शाता है, ण शब्द निर्वाण को दर्शाता है तथा ईश स्वामी के लिए संबोधित होता है। इस प्रकार इनका सम्पूर्ण मिलन ब्रह्मा, परमात्मा, आत्मा को परमत्त्व के रुप में अभिव्यक्त करता है।
श्री गणेश स्त्रोत :: यह गणेश स्त्रोत समस्त कार्यों की पूर्ति हेतु किया जाता है। यदि जीवन का कोई कार्य पूर्ण नहीं हो पा रहा हो या कार्य में परेशानियों एवं बाधाओं का सामना करना पड़ रहा हो तो इस सर्व सिद्धिकारक श्री गणेश स्त्रोत का श्रवण एवं मनन करने से समस्त अभिलाषों की पूर्ति होती है एवं सभी बाधाएं समाप्त हो जाती हैं।
श्रीगणेशाय नम:। सर्वे ऊच्चु:।
यतोऽनंतशक्तेरनंताश्च जीव यतो निर्गुणादप्रमेया गुणस्ते।
यतो भाति सर्वं त्रिधा भेदभिन्नं सदा तं गणेश नमामो भजाम:॥1॥
यतश्चाविरासीज्जगत्सर्वमेतत्तथाब्जासनो विश्वगो विश्वगोप्ता।
तथेद्रादयो देवसंघा मनुष्या: सदा तं गणेश नमामो भजाम:॥2॥
यतो वह्निभानू भवो भूर्जलं च यत: सागराश्चंद्रमा व्योम वायु:।
यत: स्थावरा जंगमा वृक्षसंघा: सदा तं गणेश नमामो भजाम:॥3॥
यतो दानवा: किन्नरा यक्षसंघा: यतश्चारणा वारणा: श्वापदाश्च।
यत: पक्षिकीटा यतो वीरूधश्च सदा तं गणेशं नमामं भजाम:॥4॥
यतो बुद्धिरज्ञाननाशो मुमुक्षोर्यत: संपदो भक्तसंतोषिका: स्यु:।
यतो विघ्ननाशो यत: कार्यासिद्धि: सदा तं गणेशं नमामो भजाम:॥5॥
यत: पुत्रसंपद्दतो वांछितार्थो यतोऽभक्तविघ्नस्तथाऽनेकरूपा:।
यत: शोकमोहौ यत: काम एव सदा तं गणेश नमामो भजाम:॥6॥
यतोऽनंतशक्ति: स शेषो वभूव धराधारणेऽनेकरूपे च शक्ता:।
यतोऽनेकधा स्वर्गलोका हि नाना सदा तं गणेशं नमामो भजम:॥7॥
यतो वेदवाचो विकुंठा मनोभि: सदा नेति नेतीति यत्तो गृणन्ति।
परब्रह्मरूपं चिदानंदभूतं सदा तं गणेश नमामो भजाम:॥8॥
श्री गणेश उवाच :-
पुनरूचे गणाधीश: स्तोत्रमेतत्पठेन्नर:।
त्रिसन्ध्यं त्रिदिनं तस्य सर्वकार्यं भविष्यति॥9॥
यो जपेदष्टदिवसं श्लोकाष्टकमिदं शुभम्।
अष्टवारं चतुर्थ्यां तु सोऽष्टसिद्धिरवाप्नुयात्॥10॥
य: पठेन्मासमात्रं तु दशवारं दिने दिने।
स मोचयेद्वन्धगतं राजवध्यं न संशय:॥11॥
विद्याकामो लभेद्विद्यां पुत्रार्थी पुत्रमान्मुयात्।
वांछितांल्लभते सर्वानेकविंशतिवारत:॥12॥
यो जपेत्परया भक्त्या गजाननपरो नर:।
एवमुक्त्वा ततो देवश्चांतर्धानं गत: प्रभु:॥
कल्याण कारक गणेश जी महाराज समस्त इच्छाओं एवं कामनाओं की पूर्ति करते हैं। गणपति की पूजा भक्त को सभी संकटों से मुक्त करती है।
आरोग्यं भास्करादिच्छेय मिछ्येध्द्ताशनात।
ईश्वराज्ज्ञान नमन्विच्छेन्मोक्षमिच्छे ज्जनार्द्नात॥
दुर्गादिभिस्तथा रक्षां भैर्वाद्यैस्तु दुर्गमं।
विद्यासारं सरस्वत्या लक्ष्म्या चैश्वर्यवर्धनम॥
पार्वत्या चैव शौभाग्यं शच्या कल्याण संतति।
स्कंदात प्रजाभिवृद्धिं च सर्वं चैव गणाधिपात॥
मूर्तिभेदा महेशस्य त एते यन्मयोदिता वसो मम।
आहमजानि गर्भधमात्वमजासि गर्भधम्॥
गणपति के 12 प्रमुख नाम :: सुमुख, एकदंत,कपिल, गजकर्णक, लंबोदर, विकट, विघ्न-नाश, विनायक, धूम्रकेतु, गणाध्यक्ष, भालचंद्र, गजानन। पूजन के प्रथम मे इन नामों से गणपति की अराधना का विधान है।
गणपति के 108 नाम :: ॐ गणनाथाय नमः, ॐ गणाधिपाय नमः, ॐ एकदंष्ट्राय नमः, ॐ लम्बोदराय नमः, ॐ गजवक्त्राय नमः, ॐ मदोदराय नमः, ॐ वक्रतुण्डाय नमः, ॐ दुर्मुखाय नमः, ॐ बुद्धाय नमः, ॐ विघ्नराजाय नमः, ॐ गजाननाय नमः, ॐ भीमाय नमः, ॐ प्रमोदाय नमः, ॐ आनन्दाय नमः, ॐ सुरानन्दाय नमः, ॐ मदोत्कटाय नमः, ॐ हेरम्बाय नमः, ॐ शम्बराय नमः, ॐ शम्भवे नमः, ॐ लम्बकर्णाय नमः, ॐ महाबलाय नमः, ॐ नन्दनाय नमः, ॐ अलम्पटाय नमः, ॐ भीमाय नमः, ॐ मेघनादाय नमः, ॐ गणञ्जयाय नमः, ॐ विनायकाय नमः, ॐ विरूपाक्षाय नमः, ॐ धीराय नमः, ॐ शूराय नमः, ॐ वरप्रदाय नमः, ॐ महागणपतये नमः, ॐ बुद्धिप्रियाय नमः, ॐ क्षिप्रप्रसादनाय नमः, ॐ रुद्रप्रियाय नमः, ॐ गणाध्यक्षाय नमः, ॐ उमापुत्राय नमः, ॐ कुमारगुरवे नमः, ॐ धूम्रवर्णाय नमः, ॐ विकटाय नम:, ॐ विघ्ननायकाय नमः, ॐ सुमुखाय नमः, ॐ ईशानपुत्राय नमः, ॐ मूषकवाहनाय नमः, ॐ सिद्धिप्रदाय नमः, ॐ सिद्धिपतये नमः, ॐ सिद्ध्यै नमः, ॐ सिद्धिविनायकाय नमः, ॐ विघ्नाय नमः, ॐ तुङ्गभुजाय नमः, ॐ सिंहवाहनाय नमः, ॐ मोहिनीप्रियाय नमः, ॐ कटिंकटाय नमः, ॐ राजपुत्राय नमः, ॐ शकलाय नमः, ॐ सम्मिताय नमः, ॐ अमिताय नमः, ॐ कूश्माण्डगणसम्भूताय नमः, ॐ दुर्जयाय नमः, ॐ धूर्जयाय नमः, ॐ अजयाय नमः, ॐ भूपतये नमः, ॐ भुवनेशाय नमः, ॐ भूतानां पतये नमः, ॐ अव्ययाय नमः, ॐ विश्वकर्त्रे नमः, ॐ विश्वमुखाय नमः, ॐ विश्वरूपाय नमः, ॐ निधये नमः, ॐ घृणये नमः, ॐ कवये नमः, ॐ कवीनामृषभाय नमः, ॐ ब्रह्मण्याय नमः, ॐ ब्रह्मणस्पतये नमः, ॐ ज्येष्ठराजाय नमः, ॐ निधिपतये नमः, ॐ सूर्यमण्डलमध्यगाय नमः, ॐ कराहतिध्वस्तसिन्धुसलिलाय नमः, ॐ निधिप्रियपतिप्रियाय नमः, ॐ हिरण्मयपुरान्तस्थाय नमः, ॐ पूषदन्तभृते नमः, ॐ उमाङ्गकेळिकुतुकिने नमः, ॐ मुक्तिदाय नमः, ॐ कुलपालकाय नमः, ॐ किरीटिने नमः, ॐ कुण्डलिने नमः, ॐ सद्योजाताय नमः, ॐ स्वर्णभुजाय नमः, ॐ मेखलिन नमः, ॐ दुर्निमित्तहृते नमः, ॐ दुस्स्वप्नहृते नमः, ॐ प्रहसनाय नमः, ॐ गुणिने नमः, ॐ हारिणे नमः, ॐ वनमालिने नमः, ॐ मनोमयाय नमः, ॐ वैमुख्यहतदृश्यश्रियै नमः, ॐ पादाहत्याजितक्षितये नमः, ॐ नादप्रतिष्ठिताय नमः, ॐ सुरूपाय नमः, ॐ सर्वनेत्राधिवासाय नमः, ॐ वीरासनाश्रयाय नमः, ॐ पीताम्बराय नमः, ॐ खड्गधराय नमः, ॐ खण्डेन्दुकृतशेखराय नमः, ॐ चित्राङ्कश्यामदशनाय नमः, ॐ फालचन्द्राय नमः, ॐ चतुर्भुजाय नमः।
माँ अंबे ::
विद्या त्वमेव ननु बुद्धिमतां नराणां शक्तिस्त्वमेव किल शक्तिमतां सदैवl
त्वं कीर्तिकान्तिकमलामलतुष्टिरूपा मुक्तिप्रदा विरतिरेव मनुष्यलोके॥
हे माँ अंबे! आप निश्चय ही हमेशा बुद्धिमान् पुरुषों की विद्या तथा शक्तिशाली पुरुषों की शक्ति हैं। आप कीर्ति, कान्ति, लक्ष्मी तथा निर्मल तुष्टिस्वरूपा हैं और इस मनुष्य लोक में आप ही मोक्ष प्रदान करने वाली विरक्ति स्वरूपा हैं।
पार्वती वल्लभअष्टकम् ::
नमो भूतनाथं नमो देवदेवं नमः कालकालं नमो दिव्यतेजम्।
नमः कामभस्मं नमः शांतशीलं भजे पार्वतीवल्लभं नीलकंठम्॥1॥
सदा तीर्थसिद्धं सदा भक्तरक्ष सदा शैवपूज्यं सदा शुभ्रभस्मम्।
सदा ध्यानयुक्तं सदा ज्ञानतल्पं भजे पार्वतीवल्लभं नीलकंठम्॥2॥
श्मशाने शयानं महास्थानवासं शरीरं गजानां सदा चर्मवेष्टम्।
पिशाचादिनाथं पशूनां प्रतिष्ठं भजे पार्वतीवल्लभं नीलकंठम्॥3॥
फणीनागकंठे भुजंगाद्यनेकं गले रुंडमालं महावीर शूरम्।
कटिव्याघ्रचर्म चिताभस्मलेपं भजे पार्वतीवल्लभं नीलकंठम्॥4॥
शिरः शुद्धगंगा शिवा वामभागं वियद्दीर्घकेशं सदा मां त्रिणेत्रम्।
फणीनागकर्ण सदा फालचंद्र भजे पार्वतीवल्लभं नीलकंठम्॥5॥
करे शूलधारं महाकष्टनाशं सुरेशं परेशं महेशं जनेशम्।
धनेशामरेशं ध्वजेशं गिरीशं धनेशस्यमित्रं भजे पार्वतीवल्लभं नीलकंठम्॥ 6 ॥
उदासं सुदासं सुकैलासवासं धरानिइरि संस्थितं ह्यादिदेवम्।
अजं हेमकल्पद्रुमं कल्पसेव्यं भजे पार्वतीवल्लभं नीलकंठम्॥7॥
मुनीनां वरेण्यं गुणं रूपवर्ण द्विजैः संपठतं शिवं वेदशास्त्रम्।
अहो दीनवत्सं कृपालुं शिवं तं भजे पार्वतीवल्लभं नीलकंठम्॥8॥
सदा भावनाथं सदा सेव्यमानं सदा भक्तिदेवं सदा पूज्यमानम्।
महातीर्थवासं सदा सेव्यमेकं भजे पार्वतीवल्लभं नीलकंठम्॥9॥
इति श्रीमच्छंकरयोगींद्र विरचितं पार्वतीवल्लभाष्टकं नाम नीलकंठ स्तवः॥
Contents of these above mentioned blogs are covered under copyright and anti piracy laws. Republishing needs written permission from the author. ALL RIGHTS RESERVED WITH THE AUTHOR.
संतोष महादेव-धर्म विद्या सिद्ध व्यास पीठ (बी ब्लाक, सैक्टर 19, नौयडा)
skbhardwaj1951@gmail.com






No comments:
Post a Comment